mobile menu icon
responsive search icon
منوی پرتال پرشین پرشیا
لوگوی سایت پرشین پرشیا
علم و فن آوری
علم و فن آوری > علم و تکنولوژی >همه چیز در مورد زلزله و سونامی

همه چیز در مورد زلزله و سونامی

بخش: علم و تکنولوژی


چند روز پیش زلزله خفیفی، خواب صبحگاهی مردم شهر دماوند، در نزدیکی تهران را کمی مخدوش کرد تا عظمت کوه آتشفشانی دماوند و نزدیکی این شهر به تهران با میلیون ها نفر جمعیت، بار دیگر چراغ خطرها را روشن و توجهات را به زلزله و عواقب آن جلب کند.


این زلزله خفیف نتوانست حساسیت زیادی ایجاد کند، اما ۲۴ ساعت بعد، ایلام چنان لرزید تا ما یادمان نرود در کشوری زلزله خیز زندگی می کنیم. آنچه باعث شد علی رغم قدرت بیش از ۶ ریشتری زلزله ایلام، خوشبختانه کسی جانش را از دست ندهد، مجموعه متناوبی از لرزش های دائمی در روزهای قبل از آن بوده که خواب غفلت را از چشم مردم ربوده بود و همه در آمادگی کامل به سر می بردند.


زلزله و تحقیقات درباره آن موضوعی است که با زندگی روزمره بسیاری از ساکنان سیاره زمین عجین شده است. پژوهشگران زلزله شناسی ۲۴ ساعته به ثبت لرزش های زمین مشغولند و نتایج تحقیقات آنها راه بشر را برای درک و شاید روزی پیش بینی این رخداد عظیم طبیعی هموار می کند.


تازه ترین تحقیقات نشان می دهد زمین لرزه بزرگی که سال ۱۳۸۹ شیلی را تکان داد، حتی یخ های قطب جنوب در فاصله ۴۷۰۰ کیلومتری را نیز متاثر ساخته بود. نتیجه این تحقیقات روایتگر این واقعیت است حسگرهایی که هر شش ساعت یک بار کوچک ترین تکان های زمین را در بخش باختری جنوبگان ثبت می کنند. درست بعد از زمین لرزه ۸.۸ ریشتری شیلی نخستین نشانه ها دال بر تاثیرپذیری بزرگ ترین پوشش یخی جهان از لرزه هایی فوق العاده قوی، اما دور را حس کرده اند.

 

این تحقیقات به طور موکد بیان می کند۱۲ ایستگاه از مجموع ۴۲ ایستگاهی که محدوده وسیع قطب جنوب را پایش می کنند، همزمان با وقوع زلزله شیلی علائم روشنی را از یک دوره تناوبی بالا و نقطه اوج ثبت کرده اند. این جمع بندی می تواند به خوبی شکل گیری شکست های لایه سطحی یخ های جنوبگان را در آن زمان توجیه کند. زمین لرزه بیست و هفتم فوریه ۲۰۱۰ شیلی در یک منطقه ساحلی و در ناحیه جنوبی مائوله رخ داد. این زمین لرزه شدید یک سونامی بزرگ و مرگ حدود ۵۰۰ نفر را به دنبال داشت. خسارات ناشی از این زمین لرزه نیز بالغ بر ۳۰ هزار میلیون دلار برآورد شده است.


کانون زلزله


تجارب کشور شیلی در زمینه زمین لرزه و سونامی از بسیاری جهات قابل تامل است. این کشور در دوازدهم فروردین ۹۳ نیز شاهد زلزله ای به بزرگی ۸.۲ ریشتر بود. این زلزله، سونامی ای را به دنبال داشت که بلندی موج های آن در شهر «ایکی که» واقع در شمال شیلی حتی به دو متر نیز رسید. درست است که موج های حاصل از این سونامی در مقام قیاس با سونامی مارس ۲۰۱۱ (۱۳۹۰ هجری شمسی) ژاپن و موج های بلند ۴۰ متری آن بسیار کمتر است، اما نتایج ثبت شده توسط شبکه حسگرهای بستر اقیانوس ثابت می کند به هیچ وجه نباید چنین زمین لرزه هایی را آن هم در این منطقه نادیده گرفت.

 


رابطه زمین لرزه و سونامی


سونامی مجموعه ای از امواج عظیم است که به واسطه زمین لرزه های زیرآبی شکل می گیرد. درست برخلاف تصور عامه مردم، تغییرات هواشناسی بندرت بر شکل گیری سونامی تاثیرگذار است و سونامی بیشتر به تغییرات زمین شناسی مربوط می شود. مایکل آنگوو از اداره هواشناسی و اقیانوس شناسی ملی آمریکا (نواآ) و سرپرست بخش مدیریت سونامی درباره سونامی ها چنین می گوید: «گاهی زمین لرزه در منطقه ای اتفاق می افتد که دو پوسته از سطح زمین به سمت یکدیگر حرکت کرده و یکی از پوسته ها به زیر پوسته دیگر می لغزد، به این محدوده منطقه فرورانش گفته می شود. فرورانش اغلب به زمین لرزه و وقوع آتشفشان منجر می شود، اما مساله اساسی اینجاست که وقتی در اقیانوس یک پوسته پایین می رود و ذوب می شود، آب جای آن را می گیرد و اینجاست که امواج اقیانوسی عمیق و ژرف شکل می گیرند.» دکتر آنگوو افزود: «آنچه سونامی را از دیگر امواج متمایز می کند، نحوه برخورد آن با بستر اقیانوس است، زیرا طول موج سونامی تابعی از طول کل اقیانوس است.»

 


ناگفته هایی از سونامی


سونامی یک لغت ژاپنی است. علت رواج این لغت تا حدودی به این دلیل است که وقوع سونامی در ژاپن یک امر متعارف است. سونامی یک موج تنها نیست بلکه مجموعه ای از امواج است که اغلب از آنها تحت عنوان قطار سونامی یاد می شود. برخلاف تصور عامه مردم اولین موج سونامی لزوما بزرگ ترین و قدرتمندترین موج نیست. سونامی ها را نباید با امواج حاصل از جزر و مد اشتباه گرفت.

 

این امواج قدرتمند قادر به گذر از اقیانوس ها هستند و در خلال جابه جایی می توانند انرژی خود را حفظ کنند. طول امواج سونامی می تواند تا صد کیلومتر هم باشد، حتی فاصله آنها نیز می تواند از یکدیگر یک ساعت باشد. سرعت سونامی ها با سرعت جت قابل قیاس است، اما در نواحی عمیق اقیانوسی سونامی می تواند به نحوی نامحسوس روی سطح حرکت کند. سونامی های پرسرعت حتی رکورد ۸۰۰ کیلومتر در ساعت را نیز رد کرده اند.

 

ساختارهای زمین شناسی همچون صخره ها، خلیج ها، ورودی های رودخانه و ساختارهای زیرآبی می توانند انرژی سونامی را تحلیل ببرند، اما قدرت سونامی به حدی است که این تاثیرات اغلب ناچیز شمرده می شود. نمی توان با قطعیت گفت مقصد امواج کوبنده سونامی همیشه خشکی است چراکه موارد متعددی از نقض این مساله وجود دارد. زمین لرزه می تواند یک هشدار طبیعی برای احتمال وقوع سونامی باشد.

 

پس زدگی آب اقیانوس، افت یا حتی بالا آمدن نامتعارف سطح آب اغلب نشانه وقوع سونامی است در نتیجه نزدیک شدن به سواحل در چنین زمان هایی یک اشتباه بزرگ است. سونامی ها گاه از طریق رودخانه ها و نهرها به اقیانوس می رسند بنابراین دور ماندن از رودخانه در زمان های بحران ضروری است. بیشتر کشتی ها با شنیدن اخبار مربوط به سونامی بازگشت به ساحل را تنها راه چاره می دانند در حالی که این کار یک اشتباه محض است. از آنجا که سونامی ها از اقیانوس می گذرند، برخی از کشورها ازجمله آمریکا و ژاپن شبکه ای از حسگرها را در بستر دریاها نصب کرده اند تا تغییرات فشار بستر و افزایش یا کاهش سطح آب را به طور دائم اندازه گیری کنند.

 

حسگرها اطلاعات خود را به سنسورهایی مجهز که روی اجسام شناور نصب شده اند، می فرستند و در نهایت اطلاعات از این شناورها به ماهواره ها مخابره می شود و سپس مراکز بحرانی مشخص می شوند. در حال حاضر سیستم هشدار سونامی در اقیانوس آرام با همکاری ۲۶ کشور، اطلاعات ایستگاه های هواشناسی و لرزه نگاری را در سراسر اقیانوس کنترل می کند. وظیفه این سیستم تعیین احتمال وقوع سونامی در اثر زمین لرزه و اطلاع رسانی سریع است. در ژوئن ۲۰۰۶ یک سیستم هشدار بین المللی برای بررسی احتمال وقوع سونامی در اقیانوس هند آغاز به کار کرد.


مقیاس اندازه گیری


ریشتر مقیاس اندازه گیری نیروی یک زمین لرزه است که توسط چارلز ریشتر ابداع شد. این مقیاس واجد مقادیر صفر تا ده است که چنانچه اشاره شد بزرگ ترین زمین لرزه های ثبت شده، رکورد ۹ آن را شکسته اند، اما به طور کلی زمین لرزه هایی با شدت پنج ریشتر و بیشتر از آن باعث آسیب می شود. مقیاس ریشتر فقط نیروی زمین لرزه را مشخص می کند و در مقابل آسیب حاصله براساس مقیاس اصلاح شده مرکالی تعیین می شود.


۱۰ زلزله بزرگ تاریخ


آخرین زلزله بزرگ ژاپن با بزرگی ۹ ریشتر، بزرگ ترین زمین لرزه در تاریخ جهان نیست. ده زلزله بزرگ ثبت شده تاریخ به ترتیب از کوچک به بزرگ عبارتند از: زلزله سال ۱۹۵۰ میلادی (۱۳۲۹ هجری شمسی) آسام تبت به بزرگی ۸.۶ ریشتر که به واسطه آن حداقل ۱۵۰۰ نفر در تبت و هند کشته شدند. از تاثیرات مهم این زمین لرزه می توان به رانش زمین و فعال شدن چند آتشفشان در منطقه اشاره کرد. رانش زمین، مسدود شدن تعدادی از رودخانه های بزرگ را در چین و هندوستان به دنبال داشت.


حجم آب نگهداری شده در پشت این سدهای طبیعی به حدی بود که پس از برداشتن موانع از جمله گل و لای، سیلاب به سرعت تعدادی از روستاهای کوچک را فرا گرفت. سال ۲۰۰۵ میلادی (۱۳۸۴ هجری شمسی) زلزله شمال سوماترا در اندونزی با بزرگی ۸.۶ ریشتر بیشتر از هزار نفر را کشت و صدها نفر را مجروح کرد. سال ۱۹۶۵ (۱۳۴۴ هجری شمسی) زلزله ای به بزرگی ۸.۷ ریشتر جزایر رَت آلاسکا را لرزاند. موج های سونامی حاصل از این زمین لرزه تقریبا ۱۰ متر گزارش شدند.

 

قطار موج های سونامی آلاسکا حتی به هاوایی و ژاپن هم رسید. زمین لرزه سواحل اکوادور سال ۱۹۰۶ (۱۲۸۵ هجری شمسی) ۸.۸ ریشتر بزرگی داشت و سونامی حاصل از آن سواحل آمریکای مرکزی و ژاپن را درنوردید. زلزله بعدی همان زلزله مشهور شیلی است که چنانچه اشاره شد، شکاف یخ های قطب جنوب را در پی داشت، اما زلزله ۹ ریشتری شبه جزیره کامچاتکا روسیه در سال ۱۹۵۲ (۱۳۳۱ هجری شمسی) نیز در نوع خود کم نظیر بود چراکه نه تنها سونامی بلکه حتی فعال شدن آتشفشان ها را به دنبال داشت.

 

چهار زلزله بزرگ آخر به ترتیب عبارتند از زلزله شرق سواحل هونشو ژاپن سال ۲۰۱۱ (۱۳۹۰ هجری شمسی) با بزرگی ۹ ریشتر و مرگ ۲۹ هزار نفر، زلزله غرب سواحل سوماترا در سال ۲۰۰۴ (۱۳۸۳ هجری شمسی) با بزرگی ۹.۱ ریشتر و مرگ بیش از ۲۲۷ هزار نفر، زلزله پرنس ویلیام آلاسکا در سال ۱۹۶۴ (۱۳۴۳ هجری شمسی) با بزرگی ۹.۲ ریشتر و خسارتی معادل ۳۱۱ میلیون دلار آمریکا و در نهایت زلزله سال ۱۹۶۰ (۱۳۳۹ هجری شمسی) شیلی با بزرگی ۹.۵ ریشتر که مرگ ۱۶۵۵ نفر و خساراتی معادل ۵۵۰ میلیون دلار آمریکا را به همراه داشت.

برگرفته از: جام جم آنلاین
گردآوری و تنظیم:گروه علم و فن آوری پرشین پرشیا
www.persianpersia.com/tech

مروری بر دیگر مطالب ' علم و تکنولوژی'



تازه های علم و تکنولوژی