mobile menu icon
responsive search icon
منوی پرتال پرشین پرشیا
لوگوی سایت پرشین پرشیا
اجتماعی
اجتماعی > زنان و جامعه >تغییر الگو و سبک زندگی زنان در جامعه مدرن

تغییر الگو و سبک زندگی زنان در جامعه مدرن

بخش:زنان و جامعه

● مقدمه

 

داده های آماری، حتی در حد اعداد و ارقام، رویکردهای نظری را به سمت و سویی متوجه می کنند تا پاسخگوی مسایل مبتلا به جامعه باشد. در عین حال، بدیهی است که توضیح آماری در حوزه علوم انسانی و اجتماعی، بدون پشتوانه مباحث نظری در گستره مطالعات اجتماعی و فرهنگی، رویکردی کم فایده است و پاسخ درخوری به زحمات انجام شده عملی در راه اجرای پژوهش نیست و درواقع آمال پژوهش را نیمه کاره رها می کند و بهره گیری از آن را بی فایده می گذارد.

 

 

تحلیل داده ها در پرتو بحث ها گویاست و طرح مباحث گوناگون بیانگر دقیق تر دامنه وسیع تری از تلویحات و ارجاعات خواهد بود. به این معنی که گرچه اعداد و ارقام سویه های کلی و عمده جامعه را نشان می دهند و نیمرخی از وضعیت زنان و همراه با آن نیمرخی از خانواده جدید ایرانی در این عصر گسست تاریخی را به تصویر می کشند، اما نتایج آماری به خودی خود قادر به بیان آن نیستند که آیا این تغییرات یک شبه ایجاد شده اند؟ آیا افراد به لحاظ روان شناختی و عاطفی دچار تغییرات عاطفی شده و یک دگردیسی درونی را از سرگذرانده اند؟

 

یا آنکه شرایط تاثیرگذار جامعه (در بیرون از متن خانواده) بر اعضای خانواده اثر می گذارد؟ بدیهی است مادامی که چیز زیادی از آغاز و جریان فرآیندها نمی دانیم، راه حل های احتمالی نیز کارشناسانه نخواهد بود. از سویی تحلیل روان شناختی لازم است تا لایه های درونی تر روابط زن و شوهر واکاوی شود و مناسبات عاطفی و خلوت اعضای خانواده مورد بررسی قرار گیرد.

 

اما درک علل سویه های عمده بحران اجتماعی، مستلزم آن است که تعارض های زناشویی و مشکلات خانواده در سطحی وسیع تر نگریسته شود و رابطه آن با بالابودن سطح تنش در جامعه، اغتشاش در روابط انسانی، تغییر سبک زندگی، تغییر نقش ها یا بروز ابهام در نقش های اجتماعی و همچنین احساس ضعف در مهار رویدادهای اجتماعی و خانوادگی، مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرد.

 

روشن است که چنین تجزیه و تحلیلی مستلزم درکی جامعه شناختی از ابعاد قضیه است. تغییر الگو و سبک زندگی به عنوان یکی از نکاتی است که در جامعه شناسی همواره به منزله یک حوزه پژوهشی فعال مطرح بوده است، آنچه قضیه را از چشم انداز جدیدی مطرح کرده، در وهله نخست عبارت از این است که این موضوع در جوامع امروزی از ابعاد نسبتا وسیعی برخوردار شده است.

 

امروزه، در عصر مدرن، تغییر الگو و سبک زندگی با توجه به ابعاد وسیع و آشکار آن، همچنین از سویه های اثرگذار منفی برخوردار شده است. از سویی موجد نابسامانی اجتماعی شده و از سویی دیگر، بسته به سطح انعطاف پذیری هر جامعه، با مرزهای مدارا و اخلاق اجتماعی اصطکاک ایجاد می کند.

 

 

● دختران و ازدواج

 

امروزه به ویژه در جوامع شهری، به ندرت به مواردی برمی خوریم که نخستین جاذبه ها و کشش ها بین پسر و دختر منجر به ازدواج شود. غالبا دو طرف چندسالی دست نگه می دارند. با بالا رفتن سن ازدواج، رفته رفته، مشکلات زندگی به عنوان علت بی توجهی به ازدواج مطرح می شود. در واقع تاخیر در ازدواج و گاه تجرد قطعی امروزه پدیده متداولی است.

 

البته برخی، تاخیر در ازدواج را با پیامدهای مناسبی چون کسب آمادگی مناسب اقتصادی و روان شناختی هنگام ازدواج، کسب عقلانیت، بلوغ فکری و پختگی همراه می دانند. استدلال می کنند، بلوغ فکری در یک جامعه شهری پیچیده در مرتبه ای بالاتر از بلوغ جسمی قرار دارد. وقتی بلوغ فکری اتفاق نیفتاده است، چطور می توان جوان را تشویق به ازدواج کرد؟

 

برخی دیگر، ضمن تایید این پیامدهای مثبت به برخی پیامدهای منفی اشاره می کنند. بیشتر شدن فاصله بین بلوغ جسمی و سن ازدواج، مساله برآورده شدن نیازهای جنسی را به همراه دارد. با افزایش سن ازدواج، عموما از جنبه های احساسی و عاطفی افراد کاسته شده و جنبه های عقلانی به معنای محاسبه گرانه تشدید می شود. آن وقت سبک های مختلف زندگی مطرح می شود و همراه با مشکلات زندگی و کار یا تحصیل، انگیزه ازدواج کاهش می یابد.

 

 

 

گاهی یک دختر جوان برای خلاص شدن از شبکه ناخوشایند خانوادگی، ناگهان ازدواج می کند. او اگرچه در ظاهر ازدواج را انتخاب کرده، اما گویی ازدواج او از روی درماندگی بوده و واکنشی نسبت به مخمصه ای است که در آن گیر افتاده است. نه مجذوب کسی شده و نه برنامه ای برای ازدواج دارد. مثل یک زندانی در نظر دارد بعدها به این موضوع فکر کند که چگونه از آزادی اش استفاده خواهد کرد. دختر فقط به این می اندیشد که با ازدواج کردن از حقوق یک زن متاهل بهره مند شود و به اصطلاح از راه ازدواج به لحاظ اجتماعی رو بیاید و از شرایط جدیدی برخوردار شود.

 

 

وقتی دختر به ازدواج برای فرار از وضعیت موجود یا وسیله ای برای بیرون آمدن از وضعیت نامطلوب می نگرد، دیگر به شرایط احیانا منفی بها نمی دهد. بنابراین، خروجی های وضعیت او همیشه قابل پیش بینی نیست. دختری ازدواج می کند و مورد محبت و علاقه شوهرش قرار دارد. در مقام مقایسه، نسبت به تجارب قبلی در خانه پدر احساس رضایت و خشنودی دارد.

 

دختر دیگری در مقطع کارشناسی ارشد ازدواج می کند. مورد محبت و علاقه شوهرش قرار دارد اما خشنود نیست. چون در انتظار یک نوزاد است و باید با دنیایی که برای آن تربیت شده، یعنی پیشرفت و ارتقای سطح جایگاه اجتماعی، عجالتا وداع گوید.

 

 

 

گاه دختر به جای ازدواج رسمی به یک زندگی دو نفره، آزاد و بدون تعهد تن می دهد. این سبک زندگی اگرچه آزادی زیادی برای دو طرف، زن و مرد به همراه دارد اما بیشتر حاکی از لاقیدی است و در زندگی زناشویی جواب نمی دهد. وجوه شناختی و عاطفی لازم را پی ریزی نمی کند، چون در چنین وضعیتی، ارزش هایی نظیر همدردی، وظیفه، توجه و مراقبت اجتماعی از اهمیت لازم برخوردار نمی شوند و در موقعیت های تهدیدکننده زندگی ممکن است خیلی زود به بن بست هیجانی و عدم چاره اندیشی بینجامد و خانواده از هم بپاشد.

 

 

● زنان، تجارب محیط کاری و مدرنیته

اگر سابق بر این، زنان سنتی با ملاحظه النگوها یا درخشش خیره کننده نگین انگشتری زنی از اقوام یا آشنایان، به حال وی غبطه می خوردند و این تجربه حاصل از عدم برخورداری از چیزی، موجبات دلخوری شان را فراهم می آورد، امروزه امکان یک مقایسه اجتماعی برای زنان غالبا در بازار کار ایجاد می شود.

 

زن از راه حضور در بازار کار، تحصیل، کسب تخصص یا تصدی امور خدماتی، دریافتی نسبی از کفایت و شایستگی های خود کسب می کند. رفته رفته، احساس بلوغ اجتماعی می کند و به استقلال رای خود اهمیت می دهد. زن به توانایی های جدیدش واقف می شود. احساس خوشبختی می کند، وقتی می بیند مثلا با درآمد حاصل از کار خود می تواند از رفاه برخوردار شود، می تواند در بیرون از خانه روی توانمندی های خود تکیه کند و خودشکوفایی هرچه بیشتری را تجربه کند.

 

رفته رفته ممکن است فعالیت های اداری، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی زن، صبغه ای فردی به خود بگیرد. در واقع انجام تجارب شخصی مکرر زن با محیط کاری و اجتماعی و ایجاد حس اعتماد به نفس و اعتماد به محیط اجتماعی، توجه زن را به جذابیت های زندگی شخصی جذب می کند. زن به فکر می افتد که از آزادی ایجاد شده، در کنار زندگی خانوادگی به عنوان امکانی استفاده کند تا یک سبک زندگی شخصی و موفقی را پیش بگیرد که بیشتر منعکس کننده علایق و سلایق شخصی وی در موقعیت های گوناگون زندگی باشد.

 

 

 

تا قبل از مدرنیته موفقیت زن و ترس از عدم موفقیت در راستای خانواده تعریف می شد، اما در دنیای مدرن خاستگاه و کیفیت ارزشی موفق شدن زن تغییر می کند. بنابراین خاصیت مورد انتظار از مولفه خانواده کمرنگ می شود. مادامی که زنان به محیط اجتماعی و بازار کار مرتبط نبودند، خانواده غالبا توسط مردان قابل مدیریت بود. حضور زن در رقابت اجتماعی در عصر مدرنیته با ارزش های خاص خود مدیریت خانواده را توسط مرد با مشکلات اساسی مواجه کرده است.

 

توجه زن به امور شخصی و فردی خود که به معنای جست وجوی زن به هویت فردی خود معنا می شود، به عنوان وجه مشخصه مدرنیته، در جهان معاصر از اهمیت بسزایی برخوردار است. درست در چنین شرایطی زن آمادگی آن را دارد تا تجاربی کسب کند که ممکن است نافی استحکام خانوادگی باشد.

 

 

در واقع، در اینجا نوع عملیاتی کردن زندگی شخص تعیین می کند که زن تا چه حد حاضر است از خانواده دور شود یا به استحکام خانوادگی خدشه وارد آورد. برای مثال، آشنایی زن با زنانی دیگر با گرایش فمینیستی یا استقلال گرایانه با روحیه انتقاد از مردان و شوهران، دریچه های مقایسه ای جدید و گاه به ظاهر هوشیارانه و تیزبینانه ای برای زن فراهم می آورد که جذابیت های خاص خود را دارد و ممکن است به راحتی ذهن برخی زنان را رها نکند.

 

مسایلی مثل «نقش زنان برابر با فرمانبرداری و متابعت است»، «سلطه مردان و فعل پذیری زنان»، همچنین آشنایی زن با ادبیات مربوط به سبک زندگی، مثلا «کی پنیر مرا جابه جا کرد؟» یا «لطفا گوسفند نباشید»، می تواند به اصطلاح بینش افزا باشد و ذهنیت جدیدی ایجاد کند.

 

ظاهرا نوع خاصی از مقایسه اجتماعی می تواند تجربه ای را به ذهن زن متبادر کند؛ احساسی کاذب که باعث می شود تا زن به زندگی زناشویی در مقایسه با شرایط کار و فعالیت و رقابت اجتماعی ـ حرفه ای نمره کمتری بدهد و بر میزان آمادگی برای سازگاری زن در محیط خانوادگی خدشه وارد کند. گویی زن در رابطه زناشویی احساس سرخوردگی می کند، چون فکر می کند که از ابراز شایستگی هایش ممانعت به عمل می آید.

 

گویی احساس شکست می کند، چون به خاطر درگیری در رابطه زناشویی، امکان آن را نمی یابد تا اهداف حرفه ای خود را پیگیری کند. احساس تعارض می کند، چون شیوه زندگی مبتنی بر بلوغ اجتماعی و حرفه ای و عقلانی را با الزامات جو روان شناختی زندگی زناشویی یکسان و هماهنگ نمی بیند.

 

زن فکر می کند، ظاهرا در گذشته قدرت درک چنین موضوعاتی را نداشته و اکنون که عاقل و توانمند شده، تازه می تواند این موضوعات را درک کند. استقرار چنین مقایسه شناختی ـ اجتماعی در ذهن، می تواند رفته رفته شبکه ای معنایی و مقایسه ای همخوان و متناسب با خود ایجاد کند و چه بسا از این راه در نهایت به دوام و استحکام زندگی زناشویی لطمه وارد آید.

 

 

● زن دنیای خود را گسترش می دهد

زن در محیط کار وارد حوزه های متفاوتی از روابط انسانی می شود. حس همکاری، حفظ یکپارچگی در رسیدن به اهداف سازمان کار و پذیرش مدیریت سازمانی از اصول اساسی در هر نهاد سازمانی برشمرده می شوند. رعایت این اصول لازمه پذیرش و پیشرفت حرفه ای است.

 

وقتی زن در سازمان کار یاد می گیرد که چگونه عرض چند ثانیه به مردانی که به هر روی با آنان سروکار دارد، بفهماند که می تواند به راحتی با آنان کنار بیاید، گویی به کلیدی اسرارآمیز دست یافته است. احساس می کند از این پس فقط با برقراری یک رابطه توان برداشتن هر مانعی را از پیش پای خود خواهد داشت.

 

صحبت با مردها در سازمان کار و در رابطه با امور کاری، مبنایی برای جلب اعتماد زن و از میان برخاستن فاصله هاست. مردان از نظر ظاهر، جایگاه، اهمیت، نوع حرفه، سلیقه ها، رفتار، درآمد و نوع پست اداری با هم متفاوتند. هر نوع مقایسه شناختی زن بین شوهر خود و هر مرد دیگری تلویحا به منزله تفسیری است که تحت تاثیر مولفه اثرگذار ذهنی زن صورت می گیرد.

 

در واقع نوع آمادگی ذهنی زن برای تعیین کیفیت تفسیر شرط است. بنابراین، بر اساس نوع تعارض موجود بین زن و شوهر، زن تا حدودی ناخودآگاه آمادگی دارد هر مرد فرضی با ویژگی هایی را بپذیرد که مغایر شوهر خود یا در نقطه مقابل او باشد. اگر شوهر او دارای جایگاه اجتماعی است، احتمالا مردی دون پایه یا متوسط می تواند مطلوب باشد.

 

اگر شوهر او مردی متوسط است، ممکن است به طور زیرجلدی و ناخودآگاه رتبه و اهمیت شوهر نزد او نازل، محدود و ناچیز جلوه کند. زن چنین دریافت های ذهنی را به منزله بلوغ عقلانی تفسیر می کند. احساس می کند عاقل تر می شود. دارد می فهمد دنیا دست کیست. گویی چشمانش به روی واقعیات زندگی باز شده. در این شرایط حتی امکان برخورداری از انتخابی واقعی تر را در ذهن بررسی می کند.

 

 

 

البته توجه آگاهانه به این احساس ممکن است در برخی زنان اضطراب ایجاد کند. در این صورت زن ممکن است گاهی به شوهر خود زیادی التفات کند. ممکن است وقت خود را با ابراز عواطف غلیظ تری در اختیار فرزندان قرار دهد. چنانچه در این مرحله مشاوره مناسب با زن صورت نگیرد یا وی به طور اتفاقی با زنانی طرفدار استحکام و ثبات خانوادگی آشنا نشود و تغییر نگرشی حاصل نکند، چه بسا بی آنکه خود متوجه باشد، درگیر ایده «مصرف و مصرف گرایی» شود.

 

یعنی ممکن است اصولا پی نبرد که دارد مثل یک زن قربانی، با رضایت خود و منفعلانه در سراشیبی نامعلوم پیش می رود. زن می کوشد تا شأن و اهمیت شوهر را در ظاهر قضیه حفظ کند. در این صورت چه بسا زن با افکار موازی دست به گریبان باشد. از سویی شوهرش برایش جلوه ای ندارد و فکر جدایی به سرش می زند، وجود شوهر را بخش بزرگی از مشکلات خود می پندارد.

 

از سوی دیگر تا مدت ها موضوع را از آشنایان خود مخفی می کند. مدام به شوهر و آشنایان دروغ می گوید. همچنان به حفظ ارزش های زناشویی و خانوادگی ظاهری ادامه می دهد. زن تا مدت ها ممکن است فکر جدایی در سر داشته باشد، اما در برابر نگاه غیرکارشناسانه عکس العمل نشان نمی دهد. در عین حال، نگاه آموخته و تربیت شده، درمی یابد که بودن زن در خانواده و در کنار شوهر با نوع عملکرد، لحن و رفتارش مغایرت دارد.

 

حتی اگر زن در حضور دیگران از شوهرش تعریف و تمجید کند. در چنین مواردی چهره واقعی زن و شوهر همانی نیست که به دیگران نشان داده می شود. پنهان کاری ظاهر آراسته زندگی مدرن را توجیه می کند. یکی از راه هایی که زن برای کاهش تنش های احساس شده درونی مورد استفاده قرار می دهد، تقلیل ذهنی اهمیت شوهر در خانواده و در مناسبات زن و شوهری است.

 

هر چقدر زن بتواند شوهر خود را در نظام خانواده کم اهمیت تر و در رابطه زن و شوهری، ناچیز یا مانع یا حتی مزاحم تشخیص دهد، بهتر می تواند با تنش های درونی کنار بیاید، چنانچه نتواند خود را قانع کند و در ذهن خود، شوهرش را خرد کند و نتواند او را در مناسبات خانوادگی و زناشویی نادیده بگیرد، دچار مشکلات روان ـ تنی جدی می شود.

 

جست وجوی ذهنی زن برای بهره مندی از آزادی های ایجاد شده اجتماعی و گرایش به جذابیت های سبک زندگی شخصی به گونه ای جدایی ناپذیر با مورد تردید قراردادن شوهر و گاه خانواده همراه است. زن می بیند، در حد برخورداری از یک زندگی مناسب، درآمد کسب می کند. بچه را نیز مهدکودک نگه می دارد یا به مدرسه می فرستد.

 

زن به واقعیات زندگی مدرن و به امکانات عینی اطراف خود توجه می کند. برای تلویزیون و مدرسه در پرکردن وقت بچه ها و حتی برای تربیت فرزندان نقش بیشتری قایل می شود. زن مدام به این نتیجه می رسد که شوهر در یک سر رابطه ای قراردارد که در واقع دیگر وجود ندارد، اما باید به خاطر الزامات اجتماعی تحمل شود. فکر می کند، به شوهری که فایده چندانی برای وی ندارد، باید باج داده شود. وجودی که مزاحم آزادی، زندگی شخصی و پیشرفت اوست، باید تحمل شود.

 

 

● تضعیف اهمیت و نقش پدران

مساله اصلی این است که مرد در ایفای نقش خود در خانواده ناتوان شده است. از سوی دیگر، زن پس از اخذ جواز تاهل، وقتی در مسیر زندگی شخصی خود پیش می رود، خانواده را آن گونه که هنوز به رسمیت شناخته می شود، مزاحم پیشرفت حرفه ای و حتی خوشبختی خود می داند.

 

مدرنیته آنچنان شرایط اجتماعی را بر خانواده ها تحمیل می کند که امکان مدیریت خانواده را از مردها می گیرد و علاوه بر آن حتی امکان اثرگذاری مرد را به عنوان پدر روی بچه ها کاهش می دهد. چنانچه پدران به وضعیت ضعیف خود واقف نشوند و به فکر حفظ و برقراری تعامل مناسب با همسر و فرزندان نباشند، زندگی شخصی زن، مدرسه و... پدر را به عضو حاشیه ای و کم اهمیت خانواده بدل می کند.

 

در شرایط ضعف قدرت پدر، در واقع از پدر بسیار کمتر از قابلیت ها و قدرت واقعی اش در امور خانواده کار کشیده می شود. در ادامه پدر رفته رفته اهمیت خود را نه تنها در داخل مرزهای زن و شوهری بلکه اصولا نزد بچه ها و در کل خانواده از دست می دهد. چنین شواهدی حاکی از آن است که پیش از آنکه مسایل به درون متن خانواده معطوف باشد، خانواده دارد زیر بار الزامات ظاهرا تاثیرناپذیر و اجتناب ناپذیر فراتر از متن خانواده فرد می شود.

 

از این رو می بینیم که توان گره گشایی ناچیز روان شناسان و قضات در مشاوره های نیم ساعته یا مراجعه به دادگاه خانواده، از بار اقناع کنندگی مناسبی برای زوج های مخاطب برخوردار نیست. در واقع توان گره گشایی ناچیز روان شناسان از پس سیل گره افکنی های الزامات زندگی اجتماعی امروزی برنمی آید.

 

 

 

   علی تحصیلی
مترجم کتاب روان شناسی اجتماعی

برگرفته از: روزنامه شرق ( www.sharghnewspaper.com )
گردآوری و تنظیم:گروه اجتماعی پرشین پرشیا
www.persianpersia.com/social

مروری بر دیگر مطالب 'زنان و جامعه'



تازه های زنان و جامعه