خلیج فارس بزرگترین پناهگاه موجودات دریایی

خلیج فارس بزرگترین پناهگاه موجودات دریایی به ویژه آبزیان کوچک و مکانی آرام برای گونه های مختلف است که از هزاران سال پیش تا امروز به زندگی خود ادامه داده اند. خلیج فارس دریای نیمه بسته ای است که با مساحتی برابر با ۴۰ هزار کیلومتر مربع از طریق تنگه هرمز به اقیانوس هند می پیوندد. خلیج فارس با وجود تمامی مشکلات محیطی و اقلیمی که بر آن حاکم است از تنوع زیستی بالایی برخوردار است. به گونه ای که زیستگاه ۴۰۰ تا ۴۵۰ گونه ماهی به شمار می آید که تعداد زیادی از آنها بهره برداری اقتصادی دارند. علاوه بر ماهی ها بیش از ۳۰۰ تا ۴۵۰ نوع دیگر آبزی نیز در خلیج فارس زندگی می کنند و این عامل باعث شده است تا خلیج فارس از نظر تنوع زیستی جزو مناطق کم نظیر معرفی شود که در این گزارش به شماری از آنها اشاره می شود.

● ماهی های خوراکی

در آب های خلیج فارس بیش از ۴۰۰ گونه ماهی زندگی می کند که تعداد زیادی از این ماهی ها مصرف غذایی دارند.

شیرماهی، هوور یا تن، شوریده، حلوا، شورت، سرخو، سنگسر یا دختر ناخدا، میش ماهی، گاریز، چمن، بیاه، راشگو، قباد، سه کله، صافی، و ماهی ساردین از جمله ماهی های خوراکی خلیج فارس هستند.

● ماهی های تزیینی

خلیج فارس دارای صدها گونه ماهی تزیینی است که برخی از نمونه های آن مانند امپراتور در جهان نادر است. از دیگر ماهی های تزیینی می توان جراح دم زرد، آنتن دار، دلقک آبی، کاردینال، هامور، سقماهی، دم گاری، نئون، آرایشگر، صندوق ماهی شاخدار، خروس دریایی، پیکاسو، ملوان، چیتی، شقایق، ژله و پیکاسوی مشکی را نام برد.

● سینگو

مردم جنوب، به خرچنگ سنگو یا سینگو می گویند. خلیج فارس زیستگاه انواع سینگوها است که از آن جمله می توان به سینگو آدمی، سینگ گلکری، سینگو شه یوب، یسنگ باکمال، سینگ گاری، سینگو ملا، سینگو مرجان و خرچنگی که رنگ قرمز دارد، اشاره کرد.

● میگو

یکی از محصولات پرارزش خلیج فارس و دریای عمان، میگو است. میگوی خلیج فارس از جنس پناناس است و بین ۷ تا ۱۵ سانتی متر طول دارد. میگو از خانواده سخت پوستان است که در اغلب آب های جهان اعم از آب شور و آب شیرین یافت می شود.

میگو یک منبع غذایی برای موجودات دریایی و انسان ها است. همانند سایر غذاهایی دریایی، میگو نیز سرشار از کلسیم، فسفر، ید و پروتئین است. همچنین میگو دارای ۱۲۲ تا ۲۵۱ میلی گرم کلسترول است. فصل صید میگو معمولاً از امرداد تا اواسط آبان هر سال است و پس از آن چون فصل تخم گذاری میگو فرا می رسد، ممنوعیت صید آغاز می شود و تا اردیبهشت ادامه می یابد. صید میگو هرسال دو بار انجام می شود.

● نهنگ ها

۱۱ گونه از تیره بالن ها و وال ها در خلیج فارس زندگی می کنند. از جمله بزرگترین آبزی حال حاضر جهان، نهنگ آبی است که طولی بین ۲۰ تا ۳۶ متر و وزنی بین ۶۰ تا ۱۷۸ تن دارد و سرعت آن ۸ تا ۳۰ مایل در ساعت است. این نهنگ بچه ای به طول ۷ متر و وزن ۷ تن به دنیا می آورد که روزی ۶۰۰ لیتر شیر می خورد اما غذای مادر منحصر به سخت پوستان و پلانگتون ها است. نهنگ باله پشتی دومین آبزی بزرگ جهان به شمار می آید. این نهنگ نیز در تمامی پهنه خلیج فارس بویژه دهانه دریای عمان و خلیج شرقی جاسک یافت می شود. نهنگ گوژپشت از دیگر نهنگ های خلیج فارس است که سرعتی معادل ۸ تا ۱۰ کیلومتر دارد و تیغه های دندانی که آن را در هر طرف ۲۷۰ تا ۴۰۰ عدد است و طول هر تیغه به ۸۰ سانتی متر می رسد. این نهنگ قادر است تا ۳۵ دقیقه زیر آب بماند، نهنگ خاکستری سرعت حیرت آوری معادل ۶۰ کیلومتر در ساعت دارد و نهنگ قاتل که بسیار نادر و کمیاب است از دیگر نهنگ های خلیج فارس به شمار می آید.

● لاک پشت ها

بیش از ۲۰۰ میلیون سال است که لاک پشت های دریایی در آب های نواحی گرمسیری و فلات قاره زندگی می کنند. جانوران بزرگی که انگشتان دست و پاهایشان به باله هایی برای شنا تغییر شکل یافته و از آنها شناگران قابلی ساخته است. پنج نوع از هشت نوع لاک پشت های دریایی که در جهان وجود دارد در آب های خلیج فارس و دریای عمان زندگی می کنند. لاک پشت پوزه عقابی یکی از این گونه ها است که به شدت در خطر انقراض قرار دارد. این لاک پشت در خلیج فارس از همنوعان خود در جهان کمی کوچکتر و کم وزن تر است.

طول متوسط لاک آنها بین ۷۰ تا ۸۰ سانتی متر و پهنای آن ۶۰ تا ۷۰ سانتی متر و وزن متوسط آنها ۴۰ کیلوگرم است. عمده غذای آنها اسفنج ها، مرجان های نرم و حلزون های دریایی است. به همین علت آرواره های آنها به شکل منقار عقاب درآمده است. تخمگذاری لاک پشت های پوزه عقابی از ابتدای فصل بهار شروع می شود و تا پایان فصل ادامه می یابد. لاک پشت ها معمولاً شب ها به ساحل می آیند. نرها هرگز به ساحل زادگاهشان برنمی گردند ولی لاک پشت های ماده پس از رسیدن به سن بلوغ که معمولاً پس از سی سالگی است برای تخمگذاری به همان ساحلی برمی گردند که در آن زاده شده اند.

لاک پشت ها در نیم ساعت حدود ۱۰۰ تخم می گذارند. نوزادها پس از ۴۵ تا ۷۵ روز از تخم بیرون آمده و با تلاش و زحمت فراوان خود را از میان شن و ماسه ها به بیرون می کشند. طول بچه لاک پشت ها ۵ سانتی متر و وزن آنها کمتر از ۲۰ گرم است. نوزادها بعد از بیرون آمدن از میان ماسه ها به طرف روشن ترین افق یعنی دریا حرکت می کنند. مرغ ها و پرندگان دریایی، لاشخورها، خرچنگ ها از جمله دشمنان بچه لاک پشت ها هستند و قبل از رسیدن به دریا آنها را شکار می کنند. در دریا نیز خطرات زیادی آنها را تهدید می کند و فقط تعداد کمی از بچه لاک پشت ها، حدود یک درصد آنها به بلوغ می رسند.

● آبسنگ های مرجانی

آبسنگ های مرجانی مکان هایی بسیار زیبا در خلیج فارس هستند که شاید از نظر زیبایی، هیچ محیط طبیعی دیگری در جهان قابل مقایسه با مناطق مرجانی نباشد. صدها و بلکه هزاران موجود کوچک و بزرگ با رنگ های زیبا و متنوع و بسیار شگفت انگیز، منظره بدیع و شگفت آوری را در مقابل چشمان بیننده پدید می آورد که توصیف آن امکان ندارد.

مرجان ها به دو دسته کلی تقسیم می شوند: مرجان هایی که از خود آهک ترشح می کنند و به اصطلاح سفت هستند و ایجاد آبسنگ می کنند و دیگر مرجان هایی که آهکی نبوده و اصطلاحاً نرم نامیده می شوند. عمده مرجان های خلیج فارس از نوع آبسنگی هستند و وجود همین آبسنگ های مرجانی است که جلوه ای بس زیبا به طبیعت جزایر ایرانی خلیج فارس بخشیده است. مرجان ها معمولاً در تمامی نواحی دریا یافت می شوند ولی پراکنش انواع سخت یا آبسنگ ساز محدود به مناطق کم عمق جزایر و به وسعت صدها کیلومتر مربع است.

مرجان های خلیج فارس عمدتاً متعلق به دوران چهارم زمین شناسی هستند و بسیار جوان محسوب می شوند. متأسفانه مقدار زیادی از این مرجان ها از بین رفته اند که عامل آن یکی گل و لای موجود در رودخانه ها است که پس از ورود به دریا باعث مسدود شدن مجراهای تغذیه ای مرجان ها می شود. ایجاد اسکله ها یا حفاری های دریایی نیز باعث از بین رفتن مرجان ها می شوند. ریختن فاضلاب و آب های شهری، لنگر انداختن شناورهای صیادی و تجاری در اطراف جزایر که محل زیستگاه مرجان ها است و همچنین خرید و فروش این جانوران آبزی برای کارهای تزیینی و استفاده دارویی از آنها از دیگر عوامل نابودی این جانوران بی نظیر دریایی است.

● مروارید

صید صدف مروارید ساز در آب های خلیج فارس از دیرباز پیشه ساحل نشینان هرمزگانی بوده است.

ارزش بالای اقتصادی، اشتغالزایی و کاربرد صدف در صنعت جواهرسازی و صنایع دستی دریایی مهمترین مزیت صید صدف مرواریدساز است. حدود ۸۰ درصد مروارید طبیعی و با کیفیت جهان تا قبل از سال ۱۳۳۹ هجری شمسی در آب های خلیج فارس صید می شد و بندر لنگه پس از بحرین دومین مرکز صید و صادرات مروارید و پوسته صدف مرواریدساز در خلیج فارس بود جزایر لاوان، شیدرو، هندورابی، کیش و بنادر نحیلو، چیروییه، میچائیل از مهمترین صیدگاه های صدف مرواریدساز در محدوده آب های شهرستان بندر لنگه است که البته به علت کاهش شدید ذخایر صدف مرواریدساز صید این آبزی در چند سال اخیر در آب های استان هرمزگان در خلیج فارس ممنوع شده است.

● دلفین

دلفین ها که در زبان فارسی به آنها تخس هم می گویند، باهوش ترین حیوان آبزی به شمار می رود. دلفین ها در بیشتر قسمت های خلیج فارس بویژه در آب های تنگه هرمز و آب های بین جزایر دیده می شوند. یکی از انواع دلفین ها به نام پوریوبز در جنگل های حرا به طور دائم زندگی می کند و دلفین های بینی بطری در جنوب جزیره قشم و در مجاورت جزیره هنگام و سالارک و هرمز زندگی می کنند و از گونه های بومی منطقه نیز محسوب می شوند. علاوه بر اینها تا اوایل نیمه نخست تابستان دلفین های گوژپشت در مجاورت قشم دیده می شوند و این گونه ها مهاجر آب های خلیج فارس هستند و ۵ تا ۶ ماه در این آب ها می مانند. از دیگر دلفین های خلیج فارس دلفین سیاه است که گونه ای از نهنگ های خلیج فارس است که رنگ تیره بدن، آن را از سایر گونه ها دلفین ها جدا می سازد.

● کوسه ها

کوسه ها جزیی از ماهیان غضروفی هستند که در خلیج فارس و دریای عمان دارای ۱۹ گونه در قالب چهار خانواده عمده هستند. کوسه ها حلال گوشتند و از ۴۰۰ گونه شناسایی شده در دنیا ۲۰ گونه مهاجم هستند که از این میان نیز فقط سه گونه به نام های ببری، سفید و ماکو اشتباهی به انسان حمله می کنند که خوشبختانه این گونه ها در خلیج فارس وجود ندارد.

کوسه ها از قدیمی ترین گونه های آبزی جهان هستند که به ندرت دستخوش تغییر شده اند، و امروزه این گونه در خلیج فارس به دلیل صید بی رویه با خطر انقراض روبرو شده است. از انواع کوسه ها می توان کولی بیلی، کولی سیاف یا کولی اره ای، که این کوسه ماهی در جلو سرش یک اره دو سر تیز و برنده و خطرناک به طول دو متر دارد و طول خود این کوسه ۶ تا ۸ متر است. کولی گرگ، کولی گربه، کولی سیاه گوش، کولی کر، کوسه ماهی سرچکشی، کولی نادی، کولی سهره سرخ و کولی گرسنه را نام برد.

کوسه ماهیان علاوه بر تعادل اکولوژیکی دریاها، مصارف مختلفی در جهان دارند. پوست کوسه در برخی کشورها مصرف غذایی دارد اما بیشتر پوست کوسه ها در تهیه چرم استفاده می شود.

از چرم کوسه نیز در تهیه وسایل لوکس مانند کیف دستی، کفش، چکمه، بند ساعت، جاکلیدی، جلد هفت تیر و دسته چاقو استفاده می شود. همچنین از کبد این آبزی علاوه بر استخراج ویتامین A برای تهیه روغن استفاده می شود. تعدادی از کوسه ها پوست با ارزشی دارند، در حالی که گوشت آنها بی ارزش است. از طرف دیگر گوشت برخی از کوسه ها مانند کوسه باله کوتاه در بازار از ارزش بالایی برخوردار است.

از دندان های کوسه استفاده تزیینی و از غضروف آن استفاده دارویی می شود. باله کوسه صادراتی است و سوپ باله از گرانترین غذاها در جنوب شرق آسیا است. استخراج مواد چربی از کوسه برای تهیه مواد آرایشی یا تهیه نخ بخیه از باله کوسه از دیگر کاربرد آن در صنعت است.

گزارش: سارا چشم براه