چه عواملی مانع از رشد کودکان می شوند؟-پایش رشد چیست؟

شایع ترین دلیل کاهش عمر و بقای کودک در کشورهای در حال توسعه، سوء تغذیه است. این عامل به ویژه در سال های اول عمر، موجب کاهش رشد مغزی و جسمی، کاهش خلاقیت، فراگیری و تضعیف سیستم ایمنی بدن می شود و زمینه ابتلای مکرر به بسیاری از بیماری ها و عفونت ها را فراهم می کند. در حالی که اگر سوء تغذیه در مراحل نخست تشخیص داده شود، به راحتی قابل پیشگیری است. اولین نشانه سوء تغذیه، تأخیر در رشد است که روندی بسیار کند دارد و در مراحل اولیه به سهولت و با نگاه مادر و کارکنان بهداشتی درمانی قابل تشخیص نیست. بنابراین باید آن را به کمک یک روش اصولی کامل مشاهده کرد. این روش ساده اما مهم و حساس «پایش رشد» نام دارد.

● پایش رشد چیست؟

یعنی پاییدن رشد بچه و اینکه مراقب رشد کودک و در نهایت سلامت او باشیم. وزن کردن مرتب کودک و ثبت وزن او در کارت مخصوص مراقبت و رسم منحنی رشد به شما کمک می کند که از کفایت تغذیه کودک مطمئن شوید. ما به طور معمول بچه های زیر پنج سال را گروه های در معرض خطر می دانیم. برای مثال، شما می بینید که واکسیناسیون بچه های زیر پنج سال از اولویت بیشتری برخوردار است زیرا کودک در این سنین خیلی آسیب پذیرتر است و امکان دارد به سرعت بیمار شده و از دست برود. حالا وقتی می گوییم رشد و رشد مطلوب، باید به این نکته توجه کنیم که اگر بچه ها در سن خاصی مواد غذایی مورد نیاز را دریافت نکنند، به عوارض و مشکلاتی دچار می شوند که در دوران بعدی هم نمی توان آن را جبران کرد.

● این دوره خاص شامل چه مقطعی از زندگی کودک است؟

کارشناسان تغذیه جهان این زمان بحرانی را دوران بارداری و سه سال اول تولد می دانند ولی سال های بعد هم اهمیت ویژه ای دار د. کمبودهای غذایی هر چه نزدیک تر به زمان تولد صورت گیرد، خطر بیشتری دارد. اگر بچه ها در این دوران با کمبود مواد مغذی مواجه شوند، به سلول ها به ویژه سلول های مغزی آنها آسیب وارد می شود و احتمال دارد رشد کودک دچار اختلال شود. به همین علت، پایش رشد از اهمیت ویژه ای برخوردار است و مادرها باید این پایش رشد را با وسواس و دقت دنبال کنند.

● توجه به برنامه پایش رشد، چه اهمیتی برای آینده کودکان و کشور دارد؟

وقتی بچه های سالم تری داشته باشیم، توانمندی آنان در مدرسه بهتر خواهد بود و با توانایی بیشتری به فراگیری می پردازند و به طور طبیعی کشور سالم تر و فعال تری در آینده خواهیم داشت. خوب است بدانیم که در کشورهایی که دچار سوء تغذیه هستند، افراد نمی توانند مهارت های پیچیده را یاد بگیرند. یعنی به علت همان مشکل سوء تغذیه در دوران کودکی و آثار آن روی سلول های مغزی، فراگیری آنها دچار اختلال می شود. وقتی فراگیری دچار اختلال شد، این بچه ها نمی توانند در آینده شهروندان مفیدی برای کشورشان باشند. شاید بتوان گفت یکی از عللی که کشورهای جهان سوم وابسته اند و خودشان توانایی ساخت تکنولوژی را ندارند، به دلیل وجود مشکل سوء تغذیه در دوران کودکی زندگی آنان است. سوء تغذیه در دوران رشد کودکان، با دوران سازندگی آن کشور رابطه دارد.

● اگر خانواده ها نسبت به این برنامه بی توجهی کنند، چه عوارضی ممکن است برای فرزندان شان به وجود بیاید؟

وقتی روند رشد بچه مطلوب نباشد، یعنی نمودار آنها افقی یا نزولی شود، نشانگر وجود ضعف و کمبود در کودک است. این به آن معنی است که کودک آمادگی ابتلا به بیماری ها را دارد. وقتی بچه ای سوء تغذیه داشته باشد، بیمار می شود و بیماری او طولانی تر می شود، در حقــیــقت سریع بهبود پیدا نمی کند و به همین دلیل بی اشتها می شود. دوبـــاره این بی اشتهایی سوء تغذیه او را تشدید می کند و این زنجیره سبب می شود که کودک ناتوان شود. شاید دیده باشید برخی خانواده ها، بچه هایی دارند که همیشه مریض هستند و مادر از بی اشتهایی کودک گله می کند. کمبودهایی مانند کمبود روی و کمبود آهن ممکن است موجب بی اشتهایی طفل باشد. کودک بیمار باید مورد توجه خاص قرار گیرد و به خوبی درمان شود. در دوره نقاهت باید وعده های غذایی او را بیشتر کرد تا وزن از دست رفته را جبران کند. در دوره نقاهت، کودک اشتهای بیشتری دارد و مادر باید مراقب باشد از این زمان برای تغذیه بهتر استفاده کند. کودکانی که مورد بی توجهی قرار می گیرند همیشه ضعیف و مستعد ابتلا به بیماری های متعدد هستند. این بچه ممکن است در مدرسه هم دانش آموز زرنگی نشود و نتواند خوب از عهده درس و مشق بربیاید. گاهی برای بهتر درس خواندن به سرزنش والدین هم دچار می شود و خودش هم از زندگی احساس رضایت نمی کند. در حقیقت باید به کیفیت زندگی هم فکر کنیم. وقتی یک زندگی در ابتدا همراه با درد، رنج و یا ناراحتی باشد، هم برای کسی که این درد را تحمل می کند و هم برای اطرافیان وی ناخوشایند است. بنابراین هر خانواده ای آرزو دارد بچه ای سالم و شاداب و تندرست داشته باشد و این برنامه می تواند در جهت رسیدن به این آرزو به خانواده ها کمک کند.

● چه تعداد از خانواده های کشور زیر پوشش این برنامه هستند؟

در بیشتر مناطق روستایی کشور که خانه بهداشت وجود دارد، بهورزان رشد بچه ها را کنترل می کنند. اما در شهرها به دلایل متعدد و مشکلات شهری، وضعیت کمی متفاوت است.

به طور مثال، ممکن است بعضی پزشکان این کارت را نداشته باشند یا فرصت نکنند در مطب به طور کامل اهمیت آن را برای مادران توضیح دهند و شاید فقط در پرونده طفل بنویسند اما برای مادر توضیح نمی دهند تا خودش علاقه مند به پیگیری شود. مادران باید خودشان به پایش رشد بچه هایشان حساس شوند و از پزشک بخواهند منحنی رشد کودک را ثبت کند و برای آنها توضیح دهد و یا به مراکز بهداشتی درمانی داخل شهرها مراجعه کنند و اطلاعات لازم را از کارکنان این مراکز بگیرند. نکته مهم این است که مادران بدانند پایش رشد به تنهایی مفید نیست. پایش رشد در واقع به مادر و مراقب کودک کمک می کند که در اولین مرحله اختلال رشد را شناسایی کنند، سپس باید علت آن را پیدا کنند و پس از آن، مادر و مراقب کودک با کمک یکدیگر برای رفع مشکل برنامه ریزی کنند. سواد مادر نقش مهمی در پیشگیری از اختلال رشد کودک وی دارد، به طوری که در مناطق روستایی به دلیل بی سوادی یا کم سوادی مادران، سوء تغذیه شیوع بیشتری دارد. اگر چه در این مناطق، کمبود غذا نیز از عوامل مهم مؤثر در شیوع سوء تغذیه است. مادران باسواد مطالب بهداشتی را که در اختیار آنان قرار داده می شود، می خوانند و بهتر به توصیه ها عمل می کنند.

● چه عواملی مانع از رشد کودکان می شوند؟

محروم کردن کودک از شیر مادر، زود یا دیر شروع کردن غذای کمکی، ندادن غذای کافی و مفید به کودک، بیماری کودک، مسایل عاطفی و روانی، رعایت نکردن مسایل بهداشتی و استفاده از آب ناسالم، از مهم ترین علل تأخیر رشد کودکان است. یکی از موانع مهم، در اختیار نبودن مقدار کافی غذاست. در واقع ندادن غذای کافی و مفید و نیز به موقع به کودک، از مهم ترین موانع رشد کودک محسوب می شود. مساله دیگر، بیماری است که می تواند از رشد مطلوب کودک جلوگیری کند. مسایل روانی و عاطفی هم از علل دیگر است. به طور مثال، وقتی فرزند دوم به دنیا می آید، فرزند اول ممکن است ناراحت شود و برای جلب توجه از خوردن غذا امتناع کند یا به دلیل حسادت کم اشتها شود. مـــادران بـــا توجه به اینکه تمام ریزه کاری های کودک را زیر نظر دارند، بهترین و با صلاحیت ترین افرادی هستند که می توانند این مشکل را درک کنند و خودشان هم بهترین راه را برای مقابله با آن پیدا کنند.

● کاهش رشد از چه زمان آغاز می شود و مادران چه نقشی دارند؟

بررسی ها نشان می دهد که بچه ها اغلب از شش ماهگی به بعد دچار مشکل تغذیه ای می شوند، یعنی کم کم این منحنی رشد به سمت سیر نزولی می رود، علت آن هم استفاده نادرست از غذای کمکی است. اگر مادری که غذای کمکی را شروع می کند، آن را به مقدار زیاد و برای چند وعده درست کند ولی آن را در محیط سالم نگه ندارد، مصرف آن بچه را دچار اسهال می کند.کودکان تا شش ماهگی فقط باید شیر مادر بخورند. پس از شش ماهگی اگر چه هنوز غذای اصلی کودک شیر مادر است ولی شیر مادر به تنهایی نمی تواند نیازهای طفل را برآورده سازد و پس از شیر نیاز به غذای کمکی دارد. در کارت مراقبت، نوع غذاهایی را که مادر باید بعد از شش ماهگی به کودک بدهد، به صورت تصویری آمده است. با نگاه کردن به این تصویر مادران می توانند نوع غذاهایی را که در هر ماه می توانند به غذاهای قبلی اضافه کنند، ببینند. مادران باید بدانند چه نوع مواد غذایی را در چه زمانی و به چه مقدار به بچه بدهند. همچنین مراقب باشند، بچه چیزهای آلوده را به دهان نگذارد. بیشتر اسهال ها در این سن و سال به دلیل به دهان بردن چیزهای متعدد به دلیل خارش دندان ها اتفاق می افتد.

حجم معده کودک کوچک است و به همین دلیل در هر بار میزان محدودی غذا می تواند بخورد. از طرفی رشد جسمی کودک سریع است و نیاز وی به مواد غذایی زیاد. به بیان ساده تر، غذای کمی که کودک در هر وعده می تواند استفاده کند باید ارزش غذایی داشته و حاوی مواد مغذی مورد نیاز برای رشد وی باشد. به همین دلیل تنقلات غذایی کم ارزش مانند چیپس، پفک، نوشابه،یخمک، آب نبات، شکلات و... نباید در اختیار کودک قرار گیرد. این گونه تنقلات مواد مغذی لازم برای رشد کودک را ندارد و حس سیری کاذبی که این مواد ایجاد می کنند، موجب محروم شدن کودک از غذاهای اصلی و مغذی و در نهایت موجب بروز سوء تغذیه در وی می شوند.

همچنین مادران باید توجه کنند که چگونه و از چه زمانی مواد غذایی کمکی را به بچه ها بدهند. تحقیقاتی که در اروپا و تعدادی از کشورها شده است، نشان می دهد هم زمان با آغاز غذای کمکی و رویش دندان های شیری، بچه ها به دلیل نزدیک کردن چیزهای متعدد به دهان، دچار اسهال می شوند، همین اسهال سبب کاهش سریع وزن می شود و کودک را در همان چرخه ای که پیشتر از آن صحبت کردیم، می اندازد. به همین علت، این دوران بسیار حساس است و باید مراقب بچه بود.

● آخرین دستاوردهای علم پزشکی در رابطه با پیشگیری از کاهش رشد بچه ها چیست؟

تنها کاری که به جوامع توصیه می شود، استفاده از همین کارت ها و نمودارهاست. با اینکه ابزار ساده ای هستند اما بسیار مفید و با اهمیت می باشند. فقط مادران باید توجه داشته باشند که منحنی رشد بچه ها همیشه سیر صعودی داشته باشد و موازی با منحنی های مرجع پیش برود. اگر بچه ای از ابتدا کم وزن باشد ولی موازی با منحنی های مرجع رشد کند، مشکل ندارد و سالم است. ولی اگر کودک دچار توقف رشد شد و خط رشد به صورت افقی در آمد، هشداری است که خانواده باید به پزشک مراجعه کند. زیرا امکان دارد کودک به علت بیماری انگلی، بیماری عفونی، مشکلات عاطفی در خانواده و... از نظر تغذیه ای دچار مشکل شده باشد. در حقیقت با این ابزار ساده می توان بچه هایی را که مشکل دارند، زود شناسایی کرد و مشکل شان را حل کرد. شاید بتوان گفت زیباترین و ساده ترین ابزار که تاکنون در دنیا برای شناسایی تاخیر رشد طراحی شده، همین نمودار باشد. اما متاسفانه خانواده ها به دلیل اینکه این ابزار ساده و مفید را نمی شناسند، به آن اهمیت نمی دهند.

مادران ما نباید لحظات گران قدر امروز را برای رسیدگی به کودک معصوم شان از دست بدهند زیرا در همین لحظه استخوانش در حال تکمیل، خونش در حال ساخته شدن و شعور و احساس اش در حال رشد است و نمی توان نیازهایش را به فردا موکول کرد زیرا اسم او امروز است.

● این برنامه از چه مقطع سنی آغاز و در کجا پایان می یابد؟

برنامه پایش از بدو تولد شروع می شود و تا پایان سال ششم زندگی کودک ادامه دارد. برای پایش رشد باید از کارت پایش رشد، استفاده کرد. کارت پایش رشد ابزار بسیار ساده ای برای مراقبت از کودک و در حقیقت آینه سلامت اوست. اگر مادران به کارت مراقبت کودک نگاه کنند، متوجه می شوند که مسوول بهداشت، زمان تولد بچه را با تاریخ مشخص کرده است. بسیاری از مادران که به این کارت توجه دارند می دانند، خطوط روی کارت چگونه رسم می شود. اما برای آنهایی که به درستی نمی دانند، باید بگویم که رسم این خطوط بسیار ساده است. آنها باید اولین ماه تولد نوزاد را در خانه شماره یک سال اول زندگی بنویسند و ماه های بعد را در ادامه آن قرار دهند.

وزن کودک در اولین روز تولد را، در خانه اول (جلوی مقدار وزنی که داشته) علامت می گذارند. برای ماه بعد، یک خط از دو ماهگی به طرف بالا رسم می کنند. سپس وزن کودک را اندازه گرفته و از روی عدد وزن هم یک خط به طرف داخل می کشند. محل برخورد این خط نقطه مورد نظر است. به همین ترتیب، هر ماه کودک را وزن کرده و این نقطه را پیدا می کنند. اما برای رسم نمودار باید نقطه هر ماه را به ماه بعد، با یک خط وصل کنند. این خط در واقع رشد بچه را نشان می دهد و منحنی رشد به دست می آید. بهتر است برای هر کودک، عمل وزن کردن را در روز تولدش انجام دهند. برای مثال، اگر کودک در ۱۷ تیر به دنیا آمده، وزن کردن ماه بعد او ۱۷ مرداد و به ترتیب، ۱۷ شهریور، ۱۷ مهر و... باشد.

نکته مهم این است که بچه باید موازی خطوط از پیش چاپ شده در نمودار یا منحنی مرجع رشد کند. اگر کودکی در هنگام تولد، وزنش کم باشد و حتی زیر خط صدک سوم قرار بگیرد اما موازی خطوط رشد کند، مشکلی ندارد و سالم است. اما اگر در یک زمانی رشد متوقف شود و خط منحنی به جای اینکه موازی خطوط مرجع پیش رود، به صورت افقی یا نزولی جلو برود، نشانه کمبود مواد مغذی در کودک است و او مشکل دارد.

شاید کودک بیمار باشد و وزنش کاهش یافته یا به دلایلی بی اشتها شده است که باید این علت ها به سرعت برطرف شود و بچه به وزن مطلوب برگردد. ما بارها دیده ایم که در این منحنی ها به دلیل اسهال کودکان، خطوط، سیر نزولی طی کرده و پس از برطرف شدن آن و توجه کافی مادر به غذای بچه، دوباره وضعیت به حالت مطلوب برگشته است.

نکته مهم این است که اگر ما بتوانیم این منحنی را که تا سن شش سالگی است، برای مادران کشورمان طوری جا بیندازیم که مثل واکسیناسیون به آن توجه کنند، می توان امیدوار بود که بچه های سالم تری در آینده داشته باشیم.