شب يلدا، انتظار در تاريكي به اميد روشنايي

دي ماه در ايران كهن چهار جشن را در بر داشت كه شامل نخستين روز ماه دي، روز هشتم، پانزدهم و بيست وسوم بود و هم‌اكنون از اين چهار جشن فقط شب نخستين روز دي ماه يا "شب يلدا" را جشن مي‌گيرند.

شب يلدا، آخرين شب پاييز، پايان قوس، آغاز جدي و درازترين شب سال است.

واژه "يلدا" سرياني و به معني ولادت است، ولادت خورشيد (مهر، ميترا) و روميان آن را "ناتاليس انويكتوس" يعني روز تولد مهر شكست ناپذير مي‌نامند.

به باور پيشينيان، در پايان اين شب دراز كه آن را اهريمني و نامبارك مي‌دانستند، عاقبت تاريكي "شكست" مي‌خورد و روشنايي "پيروز" وخورشيد "زاده" مي‌شود و روزها رو به بلندي مي‌نهد.

بسياري از سرزمين‌هاي كهن به شگون و ميمنت رهايي خورشيد از چنگ شب‌هاي اهريمني و زايش خورشيد، آغاز دي را شروع سال خود قرار داده‌اند.

در سده چهارم ميلادي براثر اشتباهي كه در محاسبه كبيسه‌ها رخ داد روز ‪۲۵‬ دسامبر را (به جاي روز ‪ ۲۱‬دسامبر) روز تولد ميترا (خورشيد) دانسته و تولد عيسي مسيح (ع) را نيز در اين روز آغاز سال قرار دادند.
سنايي شاعر بلند آوازه ايراني در اشاره به اين تقارن چنين سروده است:
"به صاحب دولتي پيوند، اگر نامي همي جويي"، "كه از پيوند با عيسي چنان معروف شد يلدا".

بايد توجه داشت كه جشن ميلاد مسيح كه در ‪ ۲۵‬دسامبر ثبت شده، طبق تحقيق، در اصل جشن ظهور ميترا بوده كه مسيحيان درقرن چهارم ميلادي آن را روزتولد مسيح قرار دادند.

دربيشتر نقاط ايران در شب يلدا مراسمي انجام مي‌شود و شاعران زلف يار و همچنين روز هجران را از حيث سياهي و درازي به آن تشبيه مي‌كنند.

انگيزه‌هاي برقرارماندن اين جشن را مي‌توان ازجمله شب زايش خورشيد (مهر) به عنوان يكي از باورهاي ديني كهن، بلندترين شب سال، طولاني‌ترين تاريكي، شبي شوم و ناخوشايند كه از فردا به كوتاهي مي‌گرايد و پايان برداشت محصول صيفي و آغاز فصل استراحت كشاورزان دانست.

آئين و جشن شب يلدا يا شب چله بزرگ كه در سرزمين كهن ايران و در بين همه قشرها و خانواده‌ها برگزار مي‌شود، در واقع جشن گردهمايي خانوادگي است.

گردهمايي خويشاوندان در خانه بزرگ خانواده، دور كرسي نشستن و تا نيمه شب ميوه و آجيل خوردن و به فال حافظ گوش كردن از ويژگي‌هاي شب يلدا است.

برگزاري مراسم يلدا آئيني خانوادگي است و گردهمايي‌ها به خويشاوندان و دوستان نزديك محدود مي‌شود.

در كتاب‌ها و سندهاي تاريخي به برگزاري مراسم شب يلدا اشاره نشده است.

ابوريحان بيروني از جشن روز اول دي ماه كه آن را "خرم روز" مي‌نامند، در دستگاه حكومتي و پادشاهي ياد مي‌كند و نامي از شب يلدا به‌ميان نمي‌آورد، كه مي‌توان علت آن را خانوادگي و غيررسمي بودن آن دانست.

در زمستان‌ها، استفاده از كرسي براي گرم كردن خانه و دور كرسي نشيني معمولا از شب يلدا، نخستين شب زمستان، شروع مي‌شد و تا پايان چله‌بزرگ و در برخي خانواده‌ها تا پايان چله كوچك ادامه داشت.

اعضاي خانواده از كوچك و بزرگ، دور كرسي كه روي آن را ميوه و آجيل پوشانده بود، مي‌نشستند.

خوردني‌هاي ويژه شب يلدا ميوه‌هاي فصل تابستان چون خربزه، هندوانه، به، انگور، انار، سيب و خيار بود.

تمام ميوه‌هاي تهيه‌شده براي شب يلدا بايد خورده مي‌شد تاچيزي براي فردا، يعني "زمستان" باقي نماند.

در خانه‌هاي روستايي، خربزه و هندوانه‌وانار را در انبار گندم مي‌گذاشتند و انگور را همانطور كه بر درخت آويزان بود در كيسه‌ها مي‌كردند و يا درجايي خنك به بند مي‌آويختند، و در شب يلدا تمامي آنها بايد خورده مي‌شد.

آجيل شب چره كه شامل دانه‌هايي نظيرگندم و نخود برشته، تخمه هندوانه و كدو، بادام، پسته، فندق، كشمش، انجير و توت خشك است، در بسياري از شب نشيني‌ها، مهماني‌ها و گردش‌ها فراموش نمي‌شد.

يكي از مراسم شب يلدا، فال حافظ است، البته فال حافظ گرفتن در شب يلدا در سده‌هاي اخير به رسم‌هاي شب يلدا افزوده شده است.

امروز نمود برگزاري آئين شب يلدا را مي‌توان در روزهاي بيست ونهم و سي‌ام آذر ماه، در بازارها و فروشگاه‌هاي ميوه و آجيل فروشي‌ها ديد.

اين خريدها معمولا تا پاسي از شب يلدا ادامه دارد و حتي در آخرين لحظه كساني مشاهده مي‌شوند كه تازه از كار برگشته و ميوه‌هايي همچون خربزه و هندوانه و انار كه به آساني نمي‌توان در يخچال نگهداري كرد را خريده‌اند.

آئين شب يلدا كه در حد جشن نوروز و به روايتي خود جشن نوروز و سال نو بوده، با وجود دگرگوني‌هاي فني و صنعتي امروز، به عنوان گوشه‌اي از نمودهاي فرهنگي و قومي و تاريخي اين مرز و بوم هنوز پابرجاست.