mobile menu icon
responsive search icon
منوی پرتال پرشین پرشیا
لوگوی سایت پرشین پرشیا
فرهنگ و هنر
فرهنگ و هنر > رادیو و تلویزیون >سربداران؛ قهرمانانی از دل تاریخ ایران

سربداران؛ قهرمانانی از دل تاریخ ایران

بخش:رادیو و تلویزیون

نیمه دوم سال ۱۳۶۲ بود. پس از مدت ها صحبت درباره یکی از چند سریال عظیمی که در دوران تازه در راه پخش از تلویزیون بود، سرانجام نمایش نخستین آنها آغاز شد. این مجموعه تلویزیونی «سربداران» نام داشت و کارگردانش محمدعلی نجفی بود. زنده یاد کیهان رهگذار، نویسنده (و مشاور کارگردان) و محمد زرفام نیز مدیر فیلمبرداری آن بودند.


یک عامل مهم جذابیت «سربداران» و این که از زمان پخش و آماده شدنش نام و اخبار پیرامونی آن بر سر زبان ها بود، موضوع داستانی اش محسوب می شد. به هر حال زمانه، زمانه اوج آرمانگرایی بود و هر فیلم یا سریالی با موضوع مبارزه با ظلم و جور بخوبی دیده می شد و حتی همگان راغب به تکرار تماشای آن بودند. حالا می خواست سریالی مثل «میشل استروگف» باشد یا «رسالت (پیام)»، «عمر مختار»، «نبرد الجزیره»، «ترور»، «وقایع سال های آتش» و دیگر آثار این چنینی...


بویژه آن که از همان ابتدای ساخت سریال، با استناد به نامش پیدا بود که «سربداران» درباره جنبشی مذهبی و میهنی در مقطع مهمی از تاریخ ایران است و به کند و کاو پیرامون داستان قیام سربداران خراسان به رهبری شیخ حسن جوری علیه ظلم و جور مغولان در زمان اشغال ایران زمین نظر دارد؛ جنبشی شیعی در سده هشتم هجری که بنیادگذارش شیخ خلیفه مازندرانی بود که توسط امیرتیمور گورکان به شکست انجامید.


سریال اما درست از زمانی شروع می شود که شیخ خلیفه از سوی مغولان به قتل رسیده و آنها ناجوانمردانه می کوشند توطئه به دار کشیدن او را خودکشی جلوه دهند، به همین دلیل نهضتی که از پی این واقعه پدید می آید «سربداران» نام می گیرد. سریال، سه شخصیت محوری دارد: «شیخ حسن جوری» با بازی امین تارخ، «فاطمه» با نقش آفرینی سوسن تسلیمی و «قاضی شارح» با بازی علی نصیریان که تماشاگر سرگذشت آنها را تا قسمت پایانی دنبال می کند.


از همان نخستین قسمت ها که بیننده با فقدان شیخ خلیفه و جانشین شدن شیخ حسن روبه روست، مغولان نیز در پی یافتن جانشین شیخ و سر به نیست کردن او هستند و اتفاقا ۱۵ نفر از سربداران که خود را ـ فداکارانه ـ شیخ حسن معرفی می کنند، «بر دار» می شوند. سریال با تعقیب و گریز شیخ و رفتن فاطمه (که به گفته کارگردان، نمادی از مردم بود) به دنبال وی ادامه می یابد...


محمدعلی نجفی (مهندس معمار، مدرس، کارگردان سینما و تلویزیون و نخستین مدیر دولتی سینمای پس از انقلاب) ابتدا از فروردین ۱۳۵۸ تا مرداد سال بعد مسئولیت امور سینمایی کشور را به عهده داشت و نخستین مدیر دولتی سینمای پس از انقلاب بود، ولی در ادامه به دلیل سفر به ایتالیا و شروع مقدمات نگارش و ساخت «سربداران» که نخستین سریال عظیم پس از انقلاب برشمرده می شد، از این مسئولیت کناره گرفت. نجفی جزو انقلابیونی بود که زیر نظر دکتر علی شریعتی نمایش «سربداران» را ابتدا در رژیم پیشین و سال ها قبل از ساخت سریالی به همین نام، روی صحنه برده بود. در ادامه نیز به همراه کسانی مثل مهندس مصطفی هاشمی طبا و بقیه دوستانش شرکت «آیت فیلم» را در همان زمان تاسیس کرده و فیلم متفاوت و تا حدی انقلابی «جنگ اطهر» را ساخته بودند.


نجفی درباره ساخت سریالش به قاب کوچک گفته است: «برای سربداران از شهریور ۱۳۶۰ تا آبان ۱۳۶۲ مرتب کار کردیم و شهرهای مختلف کویری و غیر از آن را درنوردیدیم. خوشبختانه همه چیز با نظم پیش رفت و بجز خستگی های روحی ای که برایم پیش آمد، اصلا به لحاظ جسمی احساس خستگی نکردم. کار سینما و تصویر، چیزی جز این نیست، یعنی همان کاری که اصغر فرهادی امروز دارد به بهترین وجه انجامش می دهد. ما با دوربین هشت میلی متری سینما را شروع کردیم و مدت ها در انتظار رسیدن چنین فرصت هایی لحظه شماری کرده بودیم...»


«سربداران» از نظر ترکیب بازیگران، یکی از نقاط عطف تاریخ تلویزیون در سال های پس از انقلاب محسوب می شود، زیرا درست در مقطعی، مشکلاتی که بر سر راه تداوم کار بسیاری از بازیگران قدیمی تلویزیون و سینما پیش آمده بود، او تعداد زیادی بازیگر باسابقه را احیا و عده بیشتری بازیگر تازه کار را به رسانه (و بعد هم سینما) معرفی کرد. نصیریان، محمدعلی کشاورز، عنایت بخشی، چنگیز وثوقی، اسماعیل محرابی به همراه زنده یادان جمشید لایق، فیروز بهجت محمدی، جهانگیر صمیمی فرد و عطاءالله زاهد، جزو بازیگران قدیمی ای بودند که احیا شدند. امین تارخ نیز که از سریال قدیمی «شهر من شیراز» (به کارگردانی زنده یاد رهگذار) می آمد با سربداران به چهره ای شناخته شده و یکی از بازیگران مهم سینما و تلویزیون در دهه ۶۰ و ۷۰ بدل شد. او در گام بعدی با کیهان رهگذار سریال «بوعلی سینا» را روانه تلویزیون کرد.


سوسن تسلیمی از تئاتر می آمد و تجربه بازی در دو فیلم از بهرام بیضایی را نیز در کارنامه داشت. او پس از سربداران که باعث نمایش قدرت بازیگری اش شد، در چند فیلم خوب دیگر بازی کرد. افسانه بایگان نیز در جایگاه نخستین بازیگر زن جوان سینمای پس از انقلاب به نقش عروس ارغون شاه از همین سریال سربداران گام های جدی اش را برداشت.


او هنوز هم در سریال های تلویزیونی و البته فیلم های سینمایی ظاهر می شود. کسانی همچون محمد ابهری، سعید اویسی، بهروز بقایی، فتحعلی اویسی، حسین محجوب، آتش تقی پور، هاشم ارکان، حسین محب اهری و حسین خانی بیک نیز که صاحب تجربه هایی در بازیگری بودند، با سربداران بیشتر به چشم آمدند. رضا کرم رضایی هم در جایگاه بازیگر مهمان (اما پرسابقه و مشهور) نقش کوتاه شاعر درباری را بازی کرد. می ماند علیرضا شجاع نوری که سربداران نخستین تلاش او در بازیگری بود و بعدها نقش مهم و به یادماندنی اش در «روز واقعه» را بازی کرد؛ فیلمی که هرساله مهمان همیشگی روز عاشورا در دست کم یکی از شبکه های تلویزیون است.


نجفی درباره بازیگران سریالش به قاب کوچک گفته است: «خدا رحمت کند فیروز بهجت محمدی و خیلی از کسانی را که از دنیا رفته اند، به همراه بزرگانی مثل نصیریان و کشاورز که عمرشان دراز باد؛ در سربداران با همه اینها براحتیِ تمام کار کردیم. اصلا نمی شد اسمش را کار گذاشت، ما دو سال تمام با همدیگر ـ واقعا ـ زندگی می کردیم، شرایط هم بسیار سخت بود...»


موسیقی سریال را استاد فرهاد فخرالدینی به زیبایی و شکوه تمام تصنیف کرد. موسیقی دو تیتراژ آغازین و پایانی سریال، جزو ماندگارترین قطعات تاریخ تلویزیون در ایران است، بویژه آن که پس از پخش چند قسمت، فخرالدینی کلام نیز به موسیقی پایانی افزود و بعدها فهمیدیم خواننده آن قطعه زیبا بیژن کامکار بوده است (چون اسم خواننده فقط در قالب آلبوم این موسیقی ماندگار درج شد). فخرالدینی به واقع با این سریال احیا شد و بعدها موسیقی چند سریال و فیلم سینمایی برجسته را از خود به یادگار گذاشت.


***


مثل همیشه یکی از حاشیه هایی که پیرامون سربداران پدید آمد، خرده گیری تاریخ دانان و تطبیق نداشتن برخی جزئیات داستان آن با وقایع تاریخی بود. تردیدی نیست که هیچ گاه نمی توان توقع داشت روایت های سینمایی و تلویزیونی، که همواره باید با بار دراماتیک همراه باشند، «نعل به نعل» براساس تاریخ پیش بروند، اما به هر حال مورخان و علاقه مندان به تاریخ نیز دلایل خود را در مخالفت با سینماگران دارند. نجفی درباره این انتقادها گفته است: «خیلی ها به من انتقاد می کردند این آدم هایی که شما در سریال می آورید، کجای تاریخ بوده اند؟ من هم می گفتم مگر من معلم تاریخ هستم؛ بهانه من تاریخ است. آن زمان همه شیخ حسن را درک کردند، فاطمه را نیز درک کردند. فاطمه تمثیلی از توده های مردم بود که برای بقای خودشان مبارزه می کنند. مبارزه می کنند برای این که انسان باشند و زیر بار زور نروند و همه اینها به مخاطب منتقل شد؛ هرچند که بعضی از صحنه ها را حذف کردند.»


محمدعلی نجفی سراغ قسمت های دیگر سریال هم که حذف شده است، می رود و می گوید: «یک سکانسی در سربداران داشتیم که حذف شد؛ شهر میکده ها بود. حذفش کردند، به من اعتراض می کردند که یعنی شیخ حسن به شهر میکده ها می رود؟!... خب، سریال سربداران در مقطعی از تاریخ ایران ساخته شد که هنوز از طرف دولتمردان بعد از انقلاب تصمیم[دقیق]ی درباره فیلمسازی گرفته نشده بود و هنرمندان ما مشکوک بودند که آیا سینما می تواند بعد از انقلاب ادامه داشته باشد یا نه؟... موقع ساخت سریال سربداران برای اولین بار مساله طراحی گریم، طراحی دکور و طراحی لباس مطرح شد. با آن طراحی و ساخت دکور، مردم به این باور رسیدند که سینما فراتر از آن چیزی است که قبل از انقلاب در نظر داشتند...»


سربداران از نظر حجم و گستردگی پروژه، صحنه آرایی، زمان تاریخی، تعداد بازیگران و سیاهی لشکرها، مخارج ساخت، مدت زمان فیلمبرداری، آکسسوار، اسب، شمشیر، صحنه های درگیری و بسیاری نکات دیگر، نخستین سریال عظیمی بود که پس از انقلاب به سامان رسید و همین به سرانجام رسیدنش در کنار کیفیت به نسبت خوب آن باعث سربلندی سازندگانش شد.


***


یکی از پرجاذبه ترین قسمت های سریال، بخش چهاردهم آن بود. این قسمت که به فتح باشتین معروف بود، از جایی شروع می شود که مغولان در حال شکنجه چند نفر از مردم، وحشیگری را از حد می برند و جریحه دار کردن احساسات شاهدان این صحنه به اعتراض های اولیه آنها و سرانجام قیام عمومی مردم باشتین می انجامد و باعث آزادی و فتح شهر توسط سربداران می شود.


این سریال، نویدبخش آن بود که سینما و تلویزیون کم بضاعت ما در آن زمان، صاحب یک کارگردان توانمند دیگر در زمینه کار با موضوع های تاریخی شده است؛ هرچند که نجفی فقط تا حدی به این نکته وفادار ماند و به دلایلی رغبت چندانی به ادامه راه که با سربداران گشوده بود، نشان نداد، او در ادامه، با سازندگان سریال بوعلی سینا که تا حد زیادی با سربداران مشترک بودند، همکاری کرد؛ فیلمی تلویزیونی و میان مدت با بازی افسانه بایگان و فیلم ارزشمند و درخور «گزارش یک قتل» را (که آن هم تاریخی محسوب می شد) برای سینما ساخت...


***


سربداران از نظر بررسی های تاریخی نیز دارای ارزش است؛ این سریال با موضوع میهنی و مذهبی ـ تاریخی اش، نقش مهمی در تهییج احساسات پاک میهن پرستانه در بحبوحه جنگ تحمیلی ایفا کرد. چه بسیار کسانی بودند که تحت تاثیر داستان و دلاوری های سربداران خراسان در رویارویی با مغولان تجاوزکار، شرایط روز را مشابه با آن زمانه دیدند و به میدان های نبرد با دشمن گسیل شدند.

علی شیرازی

برگرفته از: جام جم آنلاین
گردآوری و تنظیم:گروه فرهنگ و هنر پرشین پرشیا
www.persianpersia.com/artandculture

مروری بر دیگر مطالب 'رادیو و تلویزیون'



تازه های رادیو و تلویزیون