لباس محلی زن گیلانی ، نشانه ای ازهویت ملی

یکی از نشانه های فرهنگی در مناطق مختلف جهان و ایران، لباس های محلی است. این لباس ها با توجه به آب و هوای مناطق از تنوع رنگ و شکل برخوردار بوده و از گذشته های دور دارای پوشش کامل بوده اند. لباس محلی گیلان میراث جهانی ایرانیان با زیبایی که از روح نیاکان این خاک در آن به امانت مانده است، باید به عنوان یک هویت ملی حفظ شود.

زنان روزگاران کهن گیلان با لطافت روح شان بهشت چشم را به تار و پود پارچه رسوخ دادند و رنگ در رنگ در هم تنیدند و با عشقی به پهنای طبیعت زیبای گیلان پوششی تهیه کردند رنگین و پرنشانه. آنها سینه به سینه آموختند، طرح زدند، به تن کردند، گوشه گوشه بقچه های جهیزیه را با آن زینت کردند و نسل به نسل به یکدیگر «رنگ» هدیه کردند.

● طرح لباس محلی زنان گیلان قدمتی بیش از چهار هزار سال دارد

هم اکنون باید برای دیدن شلیته های پرچین و بلند لباس زن گیلان کیلومترها دشت را پیمود تا شاید زنی را ببینی که با طره های خاکستری مو، لباسی محلی به تن کرده و خاطره ای از گذشته باشد که به گفته محققان این طرح لباس قدمتی بیش از چهار هزار سال دارد.

روسری و سربند (لچک)، پیراهن یا جمه، جلیقه کت، الجاقبا، دامن، شلیته، شلوار و چادر کمر از بخش های اصلی لباس محلی زنان گیلان است. «الجاقبا» پوشش دوخته شده ای از مـخمل یا پارچه چادر شب است که پوشش زنان در کوهستان های شرقی و قاسم آباد بوده است.

«شلیته» یا کوتاه تومان (تنبان) دامنی کوتاه و پرچین است که به آن «گرد تومان» نیز می گویند. دامن، دراز تومان (تنبان) واژه ای است که برای دامن بلند چین دار در مرکز و شرق گیلان استفاده می شود که در غرب گیلان تالشی ها آن را «شلار» می گویند.

● لباس محلی گیلان جزو چهار لباس منتخب دنیا در المپیک جهانی شناخته شد

چادر کمر، پوششی است که بانوان گیلانی آن را به کمر می بندند. بانوان ساکن جلگه به آن «کمردبد» می گویند همچنین در گویش محلی به چادرشب «چارشو» گفته می شود و رنگ اصلی زمینه آن معمولاً قرمز است.

بانوان چادر را هنگام کار کشاورزی مثل چیدن برگ سبز چای، نشاء، وجین و چیدن مرکبات در هوای سرد و هنگامی که مجبورند ساعت ها به شکل خمیده کار کنند، به دور کمر می بندند زیرا بستن آن هم از کمردرد جلوگیری می کند و هم موجب گرم نگه داشتن آنان می شود. همچنین از آن برای بستن کودک به پشت هنگام کار کردن استفاده می شود.

یک پژوهشگر گیلانی درباره اهمیت و کاربرد لباس های محلی گیلان می گوید: روسری و سربند (لچک)، پیراهن یا جمه، جلیقه کت، الجاقبا، دامن، شلیته، شلوار و چادر کمر از جمله بخش های اصلی لباس محلی زنان گیلان است.

فرشته انسان دوست می افزاید: هر تکه از لباس زن گیلانی کاربردی داشته که با تغییر شرایط نیاز به آن از بین رفته و کم کم حذف شده است. در گیلان مردم به دلیل وجود طبیعتی زیبا و مملو از رنگ، کمتر از رنگ مشکی استفاده می کردند مگر زنان مسن که آنان نیز تنها لچک خود را که زیر روسری بسته می شد، از این رنگ تیره انتخاب می کردند.

انسان دوست ادامه می دهد: مردم گیلان در گذشته برای عزا نیز لباس های کهنه و مندرس خود را به تن می کردند و از پوشیدن لباس سیاه امتناع می کردند.

این پژوهشگر گیلانی یادآور می شود: امروزه با گذشت زمان لباس های محلی دیگر از رونق افتاده اند و رنگ های شاد آن که امید به زندگی را در دل ها زنده می کرد، به کنج پستوها، صندوق ها و بقچه ها خزیده و در پشت بام ها جای گرفته اند.

لباس های محلی زنان گیلان را می توان به سه بخش شرق، غرب و مرکز تقسیم بندی کرد که لباس زن شرق گیلان به لباس «قاسم آبادی» ، زن غرب گیلان «تالشی» و لباس مرکزی گیلان با عنوان «رسوخی» معروف است.لباس رسوخی بیشتر در شهر ماسوله دیده می شود که یادگار زمان قاجار است و از شهرهایی مانند زنجان به گیلان رسوخ کرده است.

پارچه هایی که در لباس شرق و غرب زن گیلانی به کار می رفت نیز متفاوت است، در لباس زنان غرب گیلان متن پارچه های لباسی دارای گلهای رنگارنگ و درشت است حال آنکه لباس شرق گیلان زمینه پارچه ساده و یکرنگ است و تزئینات آن مانند نوار دوزیها از رنگهای مختلف تشکیل شده است.

در بافته های قدیمی بدست آمده در غرب گیلان که به آنها « دارایی» می گویند تنوع رنگ به صورت بافته های نامشخص است ولی در شرق گیلان از همان نوع رنگ استفاده شده اما بافته ها مشخص است.

پیش سینه، زیگزاگ و ناخنک ( نوارهایی که به شکل زیگزاگ دوخته می شود) از دیگر نشانه های لباس محلی گیلان است. با توجه به تغییر و تحولات در نوع تزئینات در بازار وسایل تزئینی لباسها نیز تغییر کرده اما نشانه ها تغییر نکرده است.

هرچه به کوهپایه های گیلان نزدیک ترمی شوید نوع پارچه ضخیم تر می شود، مثلاً آنهایی که در دیلمان زندگی می کنند بیشتر از پارچه مخمل استفاده می کنند و آنهایی که در جلگه زندگی می کنند لباسهایشان از جنس ابریشم است. در بخش مرکزی پیژامه یا شلوار، دامن، پیراهن روی دامن و روسری که به فرم متداول در شرق و غرب نیست در واقع همان چارقد سنتی کشور است، استفاده می شد.

لباس زنان غرب گیلان دارای زیبایی خاص و منحصر به فردی است

لباس زنان تالشی در نمای کلی و در غربی ترین منطقه تالش شامل روسری یکدست سفید، جلیقه که گاهی با سکه های درشت تزئین می شود، پیراهن بلند تا مچ پا و دامنی که در فارسی شلیته و در زبان محلی«شلار» نامیده شده که زنان تالشی چند تا از این شلار را روی هم می پوشند.

بلندی پیراهن و شلیته مشخص کننده بخشهای مختلف غرب گیلان است به طور مثال در غربی ترین منطقه تالش یا همان هشتپر مشخصات ذکر شده در بالا، در ماسال پیراهن کوتاه تا بالای زانو بوده است.

در یک روستا لباس افراد یک شکل بوده و به وضوح لباس ارباب و رعیت قابل تشخیص نبوده و جنس، تعداد لباس و دفعات پوشیدن آنان را از هم متمایز می ساخته است.

● جذابیت بسیار بالای لباس قاسم آبادی به دلیل تنوع رنگ

منطقه قاسم آباد در شهرستان رودسر و در شرق گیلان دارای ویژگی فرهنگی خاصی است، لباس زنان قاسم آباد به دلیل تنوع رنگی زیاد و جذابیت بسیار بالا معروف بوده وعمومیت پیدا کرده است به طوریکه نشانه هایی از این لباس در نقاط دیگر جلگه شرق گیلان دیده می شود.

این لباس شامل یک روسری زیرین به نام (مندیل) که به جای آن از کلاه نیز استفاده شده و با تعداد زیادی سکه در قسمت پیشانی تزئین می شود البته این کلاه مختص قاسم آباد نیست، جلیقه این لباس به مانند جلیقه های دیگر بوده با فرق این که با سکه تزئین شده است. پیراهن لباس قاسم آبادی تفاوت خاصی با پیراهن های نقاط مختلف گیلان دارد.

به گزارش مهر ، لباسهای دیلمان نیز بسیار زیبا دوخته می شود، ویژگی های این لباس عبارتند از استفاده از دوختهای ابتدایی که سطح لباس را به حالت گسترده ای با نخهای رنگی و با دست بخیه ساده می زدند، طرح گل و گلدان و طرح ماه و ستاره که در معماری ایران استفاده می شده از جمله طرح هایی است که به همراه طرح زیگزاگ در این لباس وجود دارد . همچنین در دیلمان نوعی از دامن زنانه با حفظ نشانه های تاریخی آن از پارچه مخمل دوخته می شود.

● لباس دیلمانی سراسر سکه دوزی شده است

«چادر شب» جزیی از لباس زنان گیلانی است که در برخی روستاها به ویژه روستاهای مرکزی از پارچه چادر نمازی استفاده و به تدریج در بخش شرق گیلان چادر شب جایگزین می شود.

چادر شب جزیی از صنایع دستی شرق گیلان است که از سوی زنان بافته می شود و دارای تنوع زیادی است، چادر شب کمردبله را از نخ های رنگی به شکل چهارخانه می بافند اما از چادرشب طرحدار برای مصارف دیگری مانند جهیزیه عروس استفاده می شود. طرحهای چادرشب دارای تنوع زیادی است، طرح بز کوهی، مرد اسب سوار، میز، قندان، چنگال و طرح ماکو (یکی از وسایل بافت چادر شب) از جمله طرح هایی است که در بافت چادرشب از آنها استفاده می شود.

در گذشته چادرشب را از نخ به دست آمده از پیله درجه سه ابریشم می بافتند اما امروزه بافت چادرشب با نخ ابریشم تقریباً منسوخ شده است.

کلاه ترک دار تالشی و کلاه نمدی و پوستین کلاه که از پوست بره تهیه می شد انواع کلاه برای مردان گیلانی است، برای چوپان ها نیز پوششی به نام «باشلاق» تهیه

می شد که آب را از خود عبور می داد، باشلاق، پوششی بلند است که از برش زدن پارچه ای بافته شده (پشم شال) به دست می آید.

چوپانان در روز از پوشش کوتاه تر استفاده می کنند که به «کولاگیر» معروف است و در شب از نوع دیگری به نام «شولا» که هر دو به صورت نمد مالی ساخته می شود.

در شرق گیلان لباسی ویژه داماد مرسوم بوده که پیراهن آن در قسمت چپ یقه باز بوده، پیژامه (شلوار) آن مشکی ساده و از شال کمر قرمز طرحدار استفاده می کردند.

● یک کارشناس لباس محلی گیلان در این باره

می گوید: برگزاری نمایشگاه های مختلف، اطلاع رسانی در صدا و سیما و مطبوعات، پخش فیلم های مستند و داستانی و کاربرد صحیح از لباس های محلی اصیل در ترویج، فرهنگ سازی و احیای لباس های محلی گیلان مؤثر است.

سیده زهرا همتی سراوانی می افزاید: اگر برنامه ای مدون درباره معرفی و طراحی لباس های محلی ارائه شود، مطمئناً این لباس جایگاه واقعی خود را به دست خواهد آورد.

● ایجاد موزه تخصصی لباس های محلی گیلان ضروری است

وی در ادامه خواستار ایجاد موزه تخصصی از لباسهای محلی گیلان شده و می گوید : ترویج فرهنگ استفاده از لباس های سنتی در کشور ایده ای برای طرح های جدید پوشاک جامعه امروز است.

همتی با اعلام اینکه بدون معرفی این فرهنگ، استفاده از این نوع لباسها ممکن است مورد استقبال جوانان واقع نشود، می افزاید: تلفیقی از لباس های سنتی ایران با شیوه های مدرن نه تنها موجب استقبال جوانان کشور بلکه طرحی برای ارائه به دیگر کشورهای جهان خواهد شد. با این توصیف، سابقه تاریخی لباس های محلی استان گیلان به اشیای کشف شده در چراغعلی تپه رستم آباد (مارلیک) بازمی گردد. در تکه های یافت شده در این اکتشاف طرحی از بانوی گیلانی وجود دارد که هنوز هم در لباس زنان گیلان بویژه در کوهپایه های شرق گیلان این نشانه ها را می توان یافت، این نشانه ها شامل بلندی لباس تا مچ پا، طرح جلوی لباس، طرح زیگزاگ در پای دامن و نحوه بستن روسری است.

همچنین در مجسمه سلاطین آن دوره طرح یقه ای که در لباس بوده هنوز در لباسهای مردم گیلان وجود دارد اما بعد از آن نشانه هایی که بیانگر ویژگی لباس گیلان باشد تا زمان تسلط صفویه بر کشور وجود نداشته است.

به هرحال لباس محلی زن گیلانی به واسطه تنوع رنگ و نوع پوشش یکی از بهترین انواع لباس های محلی ایران است که باید به عنوان یکی از نشانه های هویت ملی حفظ و ماندگار شود.

   علی رضایی