mobile menu icon
responsive search icon
منوی پرتال پرشین پرشیا
لوگوی سایت پرشین پرشیا
فرهنگ و هنر
فرهنگ و هنر > موسیقی > مصاحبه ها >محمدرضا درویشی از استاد شجریان و سازهایش می گوید

محمدرضا درویشی از استاد شجریان و سازهایش می گوید

بخش:مصاحبه ها

نام های زیادی هستند که می توانند درباره استاد آواز ایران، کیفیت صدا و سازهایش صحبت کنند. اما در میان همه نام های بزرگ به نام محمدرضا درویشی که می رسی، نمی توانی به راحتی از آن گذر کنی؛ آهنگساز، پژوهشگر و در یک کلام کسی که سال های سال است در ثبت و شناساندن موسیقی ایرانی وقت گذاشته است.

 

درویشی هر چند تنها در دو آلبوم «جان عشاق» و «گنبد مینا» با شجریان و مرحوم پرویز مشکاتیان همکاری داشته است؛ با این حال از افراد نزدیک به استاد آواز است که دو مجموعه سیمرغ و شوق نامه را با همایون شجریان منتشر کرده و آنچنان که خودش گفته؛ در صحبتی که با محمدرضا شجریان داشته، قرار است ارکستری از سازهای ابداعی او را راه اندازی کند. وقتی با درویشی درباره شجریان به صحبت نشستیم، او نه تنها از منظر یک موسیقیدان که از زوایای مختلف به صدای استاد آواز و سازهای ابداعی اش پرداخت. از همین رو ترجیح دادیم تا سوال های خودمان را حذف و تنها صحبت های آقای درویشی را در اینجا منتشر کنیم.

 


راز ماندگاری یک صدا

۱- ویژگی صدای یک خواننده را معمولا عطف به جنس صدا می کنند. این موضوع تا حدودی درست هست اما کافی نیست. یکی از عناصر مهم در صدای یک خواننده کیفیت صدا است. کیفیت صدا موروثی و خدادادی است، از طریق آموزش به دست نمی آید. پدر آقای شجریان قاری قرآن و بسیار خوش صدا بودند. صدای خوش پدر به استاد شجریان رسیده و همین میراث به همایون هم منتقل شده است. این باید به ذات در شخص وجود داشته باشد. خانواده شجریان این شانس را داشته که این کیفیت ذاتی در حد اعلا در صدای آنها است. بقیه خوانندگان یا معمولی هستند یا معمولی خوب یا معمولی خیلی خوب هستند.

 

۲- نکته بارز دیگر نه در صدای که در وجود شجریان است، دانش موسیقی ایشان است، دانشی که ایشان هم از خوانندگان قدیم، از تاج اصفهانی و دیگران یا از طریق آواهایی که از سیدحسین طاهرزاده و اقبال آذر و سایر خوانندگان قدیمی از اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی به یادگار مانده بود و آنهایی که به صورت حضوری مکتبشان را درک کرد، کسب کرد. شجریان نه تنها روی صدای خوانندگان قدیمی کار کرده است، اکتفا به آنها نکرده و روی دانش موسیقیایی نوازندگان نیز مطالعه کرد. چگونه است که محمدرضا شجریان می گوید: استاد معاصر من استاد جلیل شهناز است؟ این یعنی که به جز خوانندگان استاد، ایشان روی استادان نوازنده هم مطالعه پیگیر کردند.

 

 

۳- علاوه بر کسب معرفت موسیقیایی، ایشان موفق به کسب معرفت نهفته در سینه استادان قدیمی شد. بیشتر نوازندگان و خوانندگان فقط به کسب دانش موسیقیایی استادان اکتفا کرده اند و موفق به کسب معرفت نهفته در سینه آنها نشده اند.

 

۴- ممارست پیگیر و تمرینات سخت و نفسگیر و جانگداز را پشت سر گذاشته است. امروز کمتر نوازنده و خواننده ای حاضر است که تن به این تمرینات سخت ونفس بر دهد و همه عمر و جوانی اش را صرف آنها کند. آقای شجریان هنوز هم در سن ۷۳سالگی مشغول این تمرینات باطنی و فیزیکی است.
با ما جوانتر شوید

 

۵ -فروتنی ایشان در رفتار با هنرمندان دیگر است. ایشان به علت مشغله هایی که دارند و سفرهایی که به خارج از کشور می روند، وقت کمی دارند. به همین دلیل نمی توانند خیلی ها را بپذیرند. این باعث شده است که یک عده از دوستان جوان فکر کنند ایشان دماغش را بالا می گیرد یا خودش را می گیرد. اما اینطور نیست ایشان وقت ندارد. سرش شلوغ است.

 

 

حلقه های به هم متصل موسیقی آوایی

ایشان ۵۳سال است که به صورت حرفه ای آواز می خواند. از زمانی که در رادیو با نام مستعار سیاووش، آوازخوانی کرده است. برنامه گلها یک مجموعه برنامه موسیقیایی بود که از گل های جاویدان و گل های صحرایی و یک شاخه گل تحت عنوان کلی گلها بود که آقای شجریان در همه این برنامه ها می خواند. آواز ایرانی یک زنجیره است. صدای محمدرضا شجریان شبیه هیچ خواننده ای در صدسال گذشته نیست. صدای تاج اصفهانی نیز شبیه هیچ کس دیگری نیست. صدای اقبال آذر هم منحصربه فرد است. صدای طاهرزاده و قمر هم شبیه هیچ کس نیست. ما نمی توانیم بگوییم این صداها شبیه به هم هستند. اینها یک حلقه های زنجیر آواز ایرانی هستند. محمدرضا شجریان در ادامه زنجیره طلایی آواز ایرانی و درخشان تر از همه است.

 


اوج و فرودهای یک هنرمند

من دو آلبوم با آقای شجریان کار کردم که موسیقی اش را به طور مشترک با مرحوم پرویز مشکاتیان ساختیم، یعنی جان عشاق و گنبدمینا. هر هنرمندی دوران فرودوفراز بسیار دارد. آثار بتهوون را کنار هم بچینید به لحاظ کیفیت همه شبیه هم نیستند. آثار موتسارت را هم کنار هم بچینید یک کیفیت ندارند. آثار ابوالحسن صبا و کلنل وزیری را هم کنار هم بچینید شبیه هم نیستند. این خصلت کار هنری است. آنهایی ماندگار می شوند که عیارشان بیشتر است. نه آنهایی که الزاما در یک مقطع کوتاه مورد اقبال مردم قرار می گیرند. مورد اقبال مردم قرار گرفتن معیاری برای ماندگاری یک اثر هنری نیست. یک اثر هنری وقتی در یک دوره طولانی ماندگاری خودش را حفظ کرد، یعنی عیارش بالا است. اینکه یک اثر هنری امروز بیاید با یک تیراژ سنگین مورد اقبال مردم قرار گیرد، اما دوره اش شش ماه، یک سال باشد و بعد تمام شود، یعنی عیارش پایین است. اما یک اثر هنری که بعد از ۳۰،۲۰سال هنوز بازار خودش را حفظ کرده یعنی عیارش بالا است. در کارهای آقای شجریان هم کارهایی ماندگار شدند که عیارشان بالاتر بوده است. این طلاها هستند که به سادگی کبود نمی شوند. در طول زمان درخشندگی خودشان را حفظ می کنند. بنابراین نمی شود از یک نوازنده و از یک آهنگساز و از یک خواننده انتظار داشت که آن چرا که بیرون می دهد همه با یک عیار باشد. در طول تاریخ در همه فرهنگ های شرق و غرب خواننده، نوازنده و آهنگساز آثاری را با عیارهای مختلف منتشر می کند. نباید به آن هنرمند بابت این خرده گرفت. این کاملا طبیعی است.

 


سازهای ابداعی با تنالیته های گوناگون

آقای شجریان بنا بر فرمایش خودشان از حدود ۴۵سال پیش زمانی که سنتور می زدند، به ساز سازی علاقه مند شدند. خودشان تعریف کردند آن زمان یک سنتور را باز کردند. آقای شجریان هم باهوش هست و هم کنجکاو. این دو خصلت اصلی ایشان است که به همایون هم منتقل شده است؛ کنجکاوی و ضریب هوشی بالا. او در آن زمان یک صفحه سنتور را باز می کند و می بیند که داخلش چه خبر است و پل ها کجا گذاشته شده اند. بعد از آن شروع به ساخت سنتور می کند. آن جواب نمی دهد دوباره می سازد. شاید ده ها سنتور می سازد. ساز سازی را با سنتور آغاز کرده است. تا حدود ۱۵سال اخیر فکر ساختن سازهای ابداعی جدید به سرش زد. در باغی که نزدیک کرج دارند، کارگاه ساز سازی راه اندازی کرد. خودش هم دست به ابزار است و کار با چوب را بلد است. سال ها سنتور ساخته بود. از آن زمان شروع به طراحی یکسری سازهای جدید کرد. این فکر از آنجا به ذهنش رسید. سازهای مورد استفاده در موسیقی دستگا هی ایران در منطقه صدای بم دچار مشکل هستند. یعنی سازهای موسیقی دستگاهی در صدای بم نداریم. بیشتر سازهای موسیقی دستگاهی ایران صدای زیر دارند. صداهایشان تیز است. به جز عود و بعد از آن بم تار که صدای متفاوتی دارند. بم تار اساسا یک ساز بی پدر و مادر است. تارهایی که خوب نمی خواند و بد می خواند را پوست قسمت کوچک کاسه را که نقاره می گویند را برمی دارند و سیم ویولنسل روی آن می اندازند و بم تار می شود. من به این ساز، ساز بی پدر و مادر می گویم. در گروه ها هم کسانی که خوب نمی توانند تار بزنند، بم تار به دست می گیرند. بنابراین در گروه های موسیقی سنتی منطقه بم، بم تار است که ساز بیخودی است و دیگری عود است. آقای شجریان در ابتدا چندین ساز آرشه ای و مضرابی ساخت که بتواند منطقه بم را پوشش دهد. بعد از آن شروع به ساخت سازهایی هم مضرابی هم آرشه ای در منطقه آلتو کرد. بعد از آن هم سازهایی در منطقه تنور ساخت. سپس در منطقه سوپرانو سازهایی طراحی کرد. این سازها در کنار هم شده اند یک است؛ یک دوره کامل ساز هم در گروه مضرابی ها و هم آرشه ای ها. از آن سازها می شود ارکستر کامل تشکیل داد.

 

 


ارکستر سازهای ابداعی

دو سال پیش قبل از اینکه ایشان به آمریکا بروند؛ من و آقای شجریان گفت وگوهای مفصلی داشتیم که ارکستری به رهبری من تشکیل شود از این سازها و دیگر تار، تنبک و سنتور متعارف و سه تار در آن استفاده نشود. حتی سنتورهای ابتکاری خود ایشان در آن نواخته شود. ایشان هم گفتند که این ارکستر تشکیل شود. اما در همان زمان به ایشان گفتم که ساز های ما کم است. شما الان ۱۸ساز ساختید، در حالی که ما حدود ۵۰ساز برای ارکستر نیاز داریم. قرار شد بعد از کنسرتی که داشتند برگردند و سازهای دیگری بسازند. یک سال در آمریکا ماندند و بعد هم که برگشت دوباره یک ماه ایران بود و باز به آمریکا رفت. در یک سال گذشته یک پایش در ایران و یک پای دیگرش در آمریکا بود. ایشان باید ایران باشد و کمبودهای سازهایی که مورد نیاز ارکستر هست را کامل کند. ما حتی فهرست نوازندگان را هم با مشورت خودش و مجید درخشانی تهیه کرده ایم. ۵۰ نوازنده انتخاب شدند که در این ارکستر با این سازها هنرنمایی کنند. این سازها در حال حاضر وقتی با گروه نواخته می شود و صدایشان با سازهای دیگر مثل تار و سه تار تلفیق می شود، برخی از اشکالاتشان دیده نمی شود. این سازها چون ابتکاری هستند، باید نواخته شوند و مشکلاتشان رفع شود. من به آقای شجریان گفتم که اجازه دهید دوستان نوازنده را بیاورم و اینها سازها را به طور تنهایی بنوازند. ایشان هم گفتند که این کار را انجام دهید. دو سال پیش دوستان نوازنده خوبم را شرکت دل آواز می بردم خود آقای شجریان هم تشریف داشتند. هر نوازنده ۱۰ تا ۱۵دقیقه سازهای ابداعی ایشان را می زد. البته بیشتر نوازنده ها از آقای شجریان خجالت می کشیدند. رویشان نمی شد بگویند که مثلا این ساز مشکل دارد. من به این دوستان گفتم که آقای شجریان اینجا هستند که نظر شما را بشنوند. شما نیامدید به صورت دکوری سازها را بنوازید. بعضی از آنها از اشکالات گفتند، مثلا اینکه اینجای ساز اینطوری باشد بهتر است یا اینکه خرک این ساز باید بالاتر بیاید. یا شیطونک ها را باید اینگونه بگذارید. آقای شجریان هم با صبر و حوصله گوش می کردند و می گفتند که حتما این موارد را درست می کنم. سازهای ایشان چون سازهای ابتکاری است و برای نخستین بار در ایران و جهان ساخته شدند، یکسری اشکالات جدی دارند که در استفاده معلوم می شود. تا از این سازها استفاده نشود، این اشکالات معلوم نمی شود، مثلا من یک بار به آقای شجریان گفتم که سیم هایی که روی این سازها می کشید سیم های ویولن و ویلا و ویولنسل و کنترباس است که از اروپا می آوریم. برای این سازها باید در ایران سیم ساخته شود. این یکی از اشکالات اصلی بود که به خودشان هم گفتم. اما کاری که ایشان برای ساخت سازها کردند، کار سترگ و مهمی است که با رفع اشکالات جزیی ای که در همه این سازها هست، در آینده ارکستر سازهای ابداعی خواهیم داشت؛ با صدادهندگی ایرانی در خدمت موسیقی ایرانی چندصدایی. من به ایشان بابت این تبریک می گویم.

 


هنرمندی برای مردم

شجریان با قلب مردم ایران آمده است و در تاریخ و فرهنگ ایران و در قلب همه مردم ایران خواهد ماند. ایران و زمین باید مفتخر باشد که مردی چون محمدرضا شجریان در روی آن گام برمی دارد.

 

فرزانه ابراهیم‌زاده

برگرفته از: روزنامه شرق
گردآوری و تنظیم:گروه فرهنگ و هنر پرشین پرشیا
www.persianpersia.com/artandculture

مروری بر دیگر مطالب 'مصاحبه ها'



تازه های مصاحبه ها