mobile menu icon
responsive search icon
منوی پرتال پرشین پرشیا
لوگوی سایت پرشین پرشیا
فرهنگ و هنر
فرهنگ و هنر > صنایع دستی >قالی ایرانی,صرافان معانی و حواریون زیبایی

قالی ایرانی,صرافان معانی و حواریون زیبایی

بخش:صنایع دستی

تاریخ تمدن بشری گواهی می دهد ایرانیان طی ۶۰۰۰ سال عشق خود را به زیبایی نشان داده اند و در این راه خدمات بزرگی به تمدن و فرهنگ بشری کرده و «شیوه خاص ایرانی» را در هنر به وجود آورده اند. ایرانیان در رشته های متعددی طبع آزمایی و آثاری خلق کرده اند که سرآمد روزگار خود بوده است.

 


از جمله در رشته هایی چون: نقاشی و مینیاتور، خط و تذهیب، صحافی و تجلید، حجاری و گچبری، چوب بری و منبت کاری، حکاکی، فلزکاری، سفال سازی، شیشه و بلور، منسوجات، فرش و قالی، کاغذسازی، آجرکاری، کاشیکاری و...


ایران به واسطه موقعیت جغرافیایی از سه تمدن و فرهنگ چین و هند و اروپا استفاده کرده و اندوخته هایی بر ادب و علم و هنر خود افزوده و در مقابل توانسته است آن تمدن ها را از فرهنگ خود بهره مند سازد. ایران در تمام طول تاریخ مدنی خود، شخصیت خود را حفظ کرده و توفان های سهمگین مانند حمله اسکندر مقدونی و هجوم قبایل مغول و تاتار و تاخت و تاز اعراب نتوانسته است او را محو یا به کلی تغییر دهد، بلکه پس از هر فاجعه هولناکی، سجایای اصلی خود را بازیافته و دوباره برپا خاسته و زندگی از نوآغاز کرده است.

 


از جمله رشته هایی که ایرانیان به آن می پرداختند و آثاری بدیع خلق می کردند و تأثیری شگفت در آن سوی مرزهای ایران برجای گذاشته اند، صنعت «صحافی و تجلید» بوده است.


صنعت صحافی و تجلید ایرانی در عهد صفویه، نه تنها مورد تقلید صنعتگران ترکیه قرار می گرفت، بلکه در ایتالیا و در میان صنعتگران ونیزی موبه مو تقلید می شده است. جالب آن که از طریق تأثیری که صنعت صحافی و تجلید ایرانی در ایتالیا برجای می گذارد، بسیاری از نقوش شرقی و موضوعات اختصاصی ایرانی به طرح های اروپایی راه پیدا کرد. از طریق ایتالیا بود که صنعت صحافی و جلدسازی و طلاکوبی و تزیین جلد ایرانی به اروپا سرایت کرد و در ممالک آنجا مورد تقلید واقع شد.

 


درباره اهمیت صحافی و تجلید در نزد ایرانیان باید گفت که کار «خطاط» و «رسام» در تولید و فراهم آوردن کتاب و نسخ خطی با عمل صحاف تکمیل می شد. زیرا مسئولیت حفظ اوراق کتاب از گزند زمانه و تهیه جلدی که شایسته محتویات آن باشد به عهده صحاف بود.


بهترین موادی که برای تجلید کتاب به کار می رفت «چرم» بود. بعدها «مقوا» نیز مرسوم شد ولی صحافان قدیم منحصرا برای جلد کتاب چرم را به کار می بردند. آنها طرح های زیبایی را با فشار بر روی چرم حک می کردند. نیز طرح هایی با طلا روی چرم نقش می کردند، هر چند جلدها و صحافی های دوران تیموری و مکتب هرات در زیبایی و استحکام نظیر ندارند؛ اما در دوره صفویه بود که جلد کتاب با اشتیاق زیادتری تزیین می شد.

 


در این دوره صحافی و تجلید و چرم کاری به حد کمال خود رسید. در عهد صفویان تزیینات با دست و فشار دست اجرا نمی شد، بلکه به وسیله قالب های بزرگ مس و فولاد تهیه و عمل می آمد.


از دیگر صنایع و هنرهای ایرانیان، قالیبافی است. عالی ترین قالی های ایرانی در دوره صفوی بافته شده است. در زمان شاه اسماعیل و شاه طهماسب، شهر تبریز یکی از مهم ترین مراکز صنعت و فن و از جمله قالی بافی بوده است. سایر مراکز قالیبافی عبارت بودند از: کاشان، همدان، شوشتر، هرات و اصفهان.

 


هر قالی ایرانی یک اثر صنعتی کامل و ترکیب متعادلی از طرح و رنگ و نقش بوده است.


نکته: فرآورده های صنعت منسوجات ایران در قدیم به نقاط بسیاری از دنیا صادر می شده است. در اغلب موزه های معتبر اروپا و آمریکا پارچه هایی وجود دارد که اثر صنعتگران و هنرمندان ایرانی است

 


در آمریکا چند نمونه عالی از قالی های ایرانی وجود دارد. دو نمونه معروف در موزه متروپولیتن نیویورک است. یکی در مجموعه «آلتمن» و دیگری در مجموعه «بلومنتال». نمونه های عالی دیگر در مجموعه مایرون تیلور و پال گتی یافت می شود.


قدیمی ترین نمونه موجود قالی ترنجی با مناظر شکار است که در موزه پولدی پزولی در میلان ایتالیا نگهداری می شود و تاریخ بافت آن ۹۲۹ هجری و نام بافنده آن نیز غیاث الدین جامی است.

 


قالی بزرگ ترنجی مسجد شیخ صفی اردبیل که هم اکنون در موزه «ویکتوریا و آلبرت» لندن قرار دارد، برطبق کتیبه روی آن، به دستور مقصود کاشانی به عنوان هدیه به مقبره مذکور بافته شده است (۹۴۶هـ .)


از مشهورترین قالی های ایرانی، قالی هایی است که نقش گل و برگ نخلی و شکل ابر به سبک چینی دارند. این نوع قالی ها را به اشتباه به اصفهان نسبت می دهند در حالی که متعلق به شرق ایران و هرات هستند. تصویر این نوع از قالی ها در آثار نقاشان بزرگ هلندی و اسپانیایی قرون ۱۶ و ۱۷ میلادی دیده می شود. در زندگی روزانه ایرانیان، باغ نقش عمده ای داشت. نقاشان ما نیز در آثار نقاشی و مینیاتور اغلب مناظر باغ می کشیدند. نقش باغ در اوایل دوره صفوی در طراحی قالی ها مرسوم شد. یک گروه جالب از قالی ایرانی، دارای نقش باغ هستند. در این نوع از قالی ها، سطح قالی به قطعات مستطیلی که دارای درخت و گیاه است و جوی آب آنها را از هم جدا کرده تقسیم شده است. این نوع قالی ها، به «قالی خیالی» موسوم و به قالی «بهار خسرو» نیز معروف بودند. قدیمی ترین نمونه از این نوع که با نخ نقره و طلا بافته شده، در مجموعه «فیگدور» در وین واقع است که در زمان شاه عباس بافته شده است.

 


فرآورده های صنعت منسوجات ایران نیز در قدیم به نقاط بسیاری از دنیا صادر می شده است. در اغلب موزه های معتبر اروپا و آمریکا پارچه هایی وجود دارد که اثر صنعتگران و هنرمندان ایرانی است. در کلیسای سنت ویکتوریا، دستمالی نگهداری می شود که با اسلوب ساسانی بافته شده است. پارچه های دیگری از دوره ساسانی را در موزه کوپریونیون نیویورک و در خزانه کلیسای بزرگ سانس نگهداری می کنند. در موزه لوور پاریس یک پارچه ابریشمی محافظت می شود که متعلق به سال های حدود ۲۰۰ هجری و کار استادان خراسانی است. در آن سال ها، مرو و نیشابور شهرهای معتبری در نساجی بوده اند. پارچه یادشده به نوشته ای منقوش است با نام امیرمنصور بختکین.


در برلین، ماستریخت، لندن، نیویورک، وین، پاریس، رم، ونیز، مادرید، مسکو و بسیاری از مراکز مهم جهان آثار متعددی از قالی، گلیم، پارچه، مینیاتور، سفال، سرامیک، شیشه و بلور، فلز و انواع دست ساخته های حیرت آور اساتید ایرانی با احترام و تکریم حفظ و نگهداری می شود.

 


در موزه مترو پولیتن نیویورک، یک قطعه کمیاب زربفت وجود دارد که در آن طرح گل و غنچه و برگ نخل به شیوه هنر دوره تیموری کار شده است.

 

 

 

   احمدرضا دالوند
نویسنده و منتقد هنری

برگرفته از: جام جم آنلاین
گردآوری و تنظیم:گروه فرهنگ و هنر پرشین پرشیا
www.persianpersia.com/artandculture

مروری بر دیگر مطالب 'صنایع دستی'



تازه های صنایع دستی